🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:08:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दुर्जन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दुर्जन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुर्जन

अर्थ: दुष्ट, बुरा, खल

संस्कृत: पर्याय: पिशुन, खल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दुर्जन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दुर्जन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. जन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुस् + जन् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दुर्जन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्जनःदुर्जनौदुर्जनाः
द्वितीयादुर्जनम्दुर्जनौदुर्जनान्
तृतीयादुर्जनेनदुर्जनाभ्याम्दुर्जनैः
चतुर्थीदुर्जनायदुर्जनाभ्याम्दुर्जनेभ्यः
पञ्चमीदुर्जनात् / दुर्जनाद्दुर्जनाभ्याम्दुर्जनेभ्यः
षष्ठीदुर्जनस्यदुर्जनयोःदुर्जनानाम्
सप्तमीदुर्जनेदुर्जनयोःदुर्जनेषु
सम्बोधनहे दुर्जनहे दुर्जनौहे दुर्जनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुर्जन
दुर्जन
durjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दुष्ट (3.1.47) पिशुन · खल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुर्जन संज्ञा पुं॰ [सं॰] दुष्ट जन । खल । खोटा आदमी । उ॰— दुर्जन वचन सुनत दुख जौसों । बाण लगे दुख होइ न तौंसों ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुर्—जन m. a bad man, villain, scoundrel, Mn.; Kāv. &c.
दुर्—जन m. pl. bad people Sch.
दुर्—जन mfn. malicious, wicked, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (485,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्जन पु० दुष्टो जनः प्रा० स० । खलपुरुषे “दुर्जनः परिहर्त्तव्यो विद्यया भूषितोऽपि सः । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः” चाण० “शाम्येत् प्रत्यपकारेण नीपका- रेण दुर्जनः” कुमा० “पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहो टनम्” मनुः भृशा० च्व्यर्थे क्यङ् । दुर्जनायते अदुर्जनो दुर्जनो भवतीत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3637,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्जनः, त्रि, (दुर्दुष्टो जनः । “कुगतिप्रादयः ।” २ । २ । १८ । इति समासः ।) खलः । इत्य- मरः । ३ । १ । ४७ ॥ (यथा, चाणक्यशतके । २४ -- २५ । “दुर्जनः प्रियवादी च नैतद्बिश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदये तु हलाहलम् ॥ दुर्जनः परिहर्त्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपि सः । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-731-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुर्जन" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुर्जनदुर्जन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दुर्जन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | जन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुस् + जन् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दुर्जन 📚 ➤ दुष्ट, बुरा, खल
संस्कृत: पर्याय: पिशुन, खल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दुर्जन 📚दुष्ट जन । खल । खोटा आदमी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दुर्जन
दुष्ट (३.१.४७) — पिशुन, खल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दुर्जन = दुर् + जन तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬