🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दूनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दूनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दूनः

अर्थ: दुःख देना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: परितापे · पर्याय: सन्तापित, सन्तप्त, धूपित, धूपायित

अंग्रेज़ी: to feel sad

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दून (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दू + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दून (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादूनःदूनौदूनाः
द्वितीयादूनम्दूनौदूनान्
तृतीयादूनेनदूनाभ्याम्दूनैः
चतुर्थीदूनायदूनाभ्याम्दूनेभ्यः
पञ्चमीदूनात् / दूनाद्दूनाभ्याम्दूनेभ्यः
षष्ठीदूनस्यदूनयोःदूनानाम्
सप्तमीदूनेदूनयोःदूनेषु
सम्बोधनहे दूनहे दूनौहे दूनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दू (दिवादिगण) · अर्थ: दुःख देना (परितापे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदूयतेदूयेतेदूयन्ते
मध्यमदूयसेदूयेथेदूयध्वे
उत्तमदूयेदूयावहेदूयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): दूयते · लिट् (आत्मने.): दुदुवे · लुट् (आत्मने.): दविता · लृट् (आत्मने.): दविष्यते · लोट् (आत्मने.): दूयताम् · लङ् (आत्मने.): अदूयत · विधिलिङ् (आत्मने.): दूयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अदविष्ट · लृङ् (आत्मने.): अदविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दवन · ण्वुल्: दावकः · तृच्: दविता · यत्: दव्यः · ण्यत्: दाव्यः · तव्य: दवितव्यः · अनीयर्: दवनीयः · क्त: दूनः · क्तवतु: दूनवान् · शानच्: दूयमानः · क्त्वा: दूत्वा · ल्यप्: प्रदूय · तुमुन्: दवितुम् · णमुल्: दावम् · क्तिन्: दूति · क्वसु: दुदूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दून
दून
dūna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दून १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ दूना]
१. दूने का भाव । मुहा॰—दूने की लेना या हाँकना = बहुत बढ़ चढ़कर बातें करना । अपनी शक्ति के बाहर की या असंभव बातें कहना । डींग मारना । शेखी हाँकना । दून की सूझना = अपनी शक्ति के बाहर की बातें सूझना । बहुत बडी़ या असंभव बात का ध्यान में आना ।
२. जितना समय लगाकर गाना या बजाना आरंभ किया जाय उसके आधे समय में गाना या बजाना । साधारण से कुछ जल्दी जल्दी गाना ।
दून २ वि॰ [हिं॰ दूना] दे॰ दूना ।
दून ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्रोणि] दो पाहाड़ों के बीच का मैदान । तराई । घाटी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दून mfn. (Pāṇ. viii, 2, 45) burnt, afflicted, distressed, AV.; MBh. &c.
दून See under 2. दू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दून p. p. 1 Pained, afflicted, fatigued. --2 Burnt, inflamed. --3 Agitated; see दु and दू.
दून See under दु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0569-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दून पु० दु--उपतापे क्त “दुग्वोर्दीर्घश्च” पा० तस्य नः दीर्घश्च । मुग्ध० दू--खेदे ओदित्त्वात् तस्य नः । १ अध्वादिश्रान्ते २ उपतप्ते ३ दुःखिते च “पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस!” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3656,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूनः, त्रि, (ओ दू ङ य खेदे + क्तः । “ओदि- तश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति निष्टातस्य नः । यद्वा, दु गतौ + क्तः । “दुग्वोर्दीर्घश्च ।” इति [] वार्त्तिकोक्त्या तस्य नः दीर्घश्च ।) अध्वादिना श्रान्तः । इत्यमरः । ३ । १ । १०२ ॥ उपतप्तः । यथा, नैषधे । ३ । ९४ । “पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस ! ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-736-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दूनःदून (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दू + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दूनः 📚 ➤ दुःख देना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: परितापे · पर्याय: सन्तापित, सन्तप्त, धूपित, धूपायित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दून 📚दूने का भाव । मुहा॰—दूने की लेना या हाँकना = बहुत बढ़ चढ़कर बातें करना…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दून
सन्तप्त (दुःखी) (३.१.१०१) — सन्तापित, सन्तप्त, धूपित, धूपायित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दूनः: दू + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें