🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दून
dūna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दून १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ दूना]
१. दूने का भाव । मुहा॰—दूने की लेना या हाँकना = बहुत बढ़ चढ़कर बातें करना । अपनी शक्ति के बाहर की या असंभव बातें कहना । डींग मारना । शेखी हाँकना । दून की सूझना = अपनी शक्ति के बाहर की बातें सूझना । बहुत बडी़ या असंभव बात का ध्यान में आना ।
२. जितना समय लगाकर गाना या बजाना आरंभ किया जाय उसके आधे समय में गाना या बजाना । साधारण से कुछ जल्दी जल्दी गाना ।
दून २ वि॰ [हिं॰ दूना] दे॰ दूना ।
दून ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्रोणि] दो पाहाड़ों के बीच का मैदान । तराई । घाटी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दून mfn. (Pāṇ. viii, 2, 45) burnt, afflicted, distressed, AV.; MBh. &c.
दून See under 2. दू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दून p. p. 1 Pained, afflicted, fatigued. --2 Burnt, inflamed. --3 Agitated; see दु and दू.
दून See under दु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0569-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दून पु० दु--उपतापे क्त “दुग्वोर्दीर्घश्च” पा० तस्य नः दीर्घश्च । मुग्ध० दू--खेदे ओदित्त्वात् तस्य नः । १ अध्वादिश्रान्ते २ उपतप्ते ३ दुःखिते च “पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस!” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3656,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूनः, त्रि, (ओ दू ङ य खेदे + क्तः । “ओदि- तश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति निष्टातस्य नः । यद्वा, दु गतौ + क्तः । “दुग्वोर्दीर्घश्च ।” इति [] वार्त्तिकोक्त्या तस्य नः दीर्घश्च ।) अध्वादिना श्रान्तः । इत्यमरः । ३ । १ । १०२ ॥ उपतप्तः । यथा, नैषधे । ३ । ९४ । “पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस ! ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-736-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें