🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:48:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दूर्वा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दूर्वा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दूर्वा

अर्थ: भूमि पर फैलने वाली एक घास, दूब

संस्कृत: शतपर्विका, सहस्रवीर्या, कश्चन घासभेदः · पर्याय: शतपर्विका, सहस्रवीर्या, भार्गवी, रुहा, अनन्ता

व्युत्पत्ति: दुर्व् + अ + टाप्, दीर्घः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दूर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दूर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. दूर्वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. दूर्वा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. दूर्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. दूर्व (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दूर्वा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादूर्वादूर्वेदूर्वाः
द्वितीयादूर्वाम्दूर्वेदूर्वाः
तृतीयादूर्वयादूर्वाभ्याम्दूर्वाभिः
चतुर्थीदूर्वायैदूर्वाभ्याम्दूर्वाभ्यः
पञ्चमीदूर्वायाःदूर्वाभ्याम्दूर्वाभ्यः
षष्ठीदूर्वायाःदूर्वयोःदूर्वाणाम्
सप्तमीदूर्वायाम्दूर्वयोःदूर्वासु
सम्बोधनहे दूर्वेहे दूर्वेहे दूर्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दूर्वा
दूर्वा
dūrvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूर्वा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दूब नाम की घास । विशेष—दे॰ दूब । यौ॰—दूवाँकुर = दूब का नवीन, कोमल, आगे का अँखुवा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूर्वा f. (√ दुर्व्?) bent grass, panic grass, Dūrb grass, Panicum Dactylon, RV.; VS.; Br.; MBh. &c. (cf. अलि-, गण्ड-, ग्रन्थि-, माला-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (490,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूर्वा Bent grass, panic grass ( considered as a sacred article of worship and offered to deities &c.). --Comp. --अंकुरः a soft blade of Dūrvā grass; V. 3. 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0575-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूर्वा स्त्री दूर्वति रोगान् अनिष्टं वा दुर्व--हिंसायाम् अच् रेफे परे पूर्वाणी दीर्घः । १ स्वनामख्याते घासभेदे तद्भेदा- दिकं भावप्र० उक्तं यथा “नीलदूर्वा रुहानता भार्गवी शतपर्विका । शष्यं सहस्रवीर्य्या च शतवल्ली च कीर्तिता । नीलदूर्वा हिमा तिक्ता मधुरा तुवरा हरेत् । कफपित्तास्रवीसर्प तृष्णादाहत्वगामयान्” । श्वेतदूर्वा “दूर्वा शुक्ला तु गोलोमी शतवीर्या च कथ्यते । श्वेतदूर्वा कषाया स्यात् स्वाद्वी व्रण्या च जीवनी । तिक्ता हिमा विसर्पास्नतृट् पित्तकफदाहहृत्” । गण्डदूर्वा “गण्डदूर्वा तु गण्डाली मत्स्याक्षी शकुलाक्षकः । गण्ड दूर्वा हिता लोहद्राविणी ग्राहिणी लघुः । तिक्ता क- षाया मधुरा वातकृत् कटुपाकिनी । दाहतृष्णावला- सास्रकुष्ठपित्तज्वरापहा” । तस्या उत्पत्तिकथा भवि- ष्योत्तरे “क्षीरोदसागरे पूर्वं मथ्यमानेऽमृतार्थिना । विष्णुना बाहुजङ्घाभ्यां विधृत्य मन्दरं गिरिम् । भ्रमता तेन वेगेन लोमान्याघर्षितानि वै । ऊर्मिभिस्तानि रो- माणि चोत्क्षिप्तानि तटान्तरे । अजायत शुभा दूर्वा रम्या हरितशाद्वला । एवमेषा समुत्पन्ना दूर्वा विष्णु तनूद्भवा । तस्या उपरि विन्यस्तं मथितामृतमुत्तमम् । देवदानवगन्धर्वयक्षविद्याधरोरगैः । तत्र येऽमृतकु- म्भस्य निपेतुर्वारिविन्दवः । तैरियं स्पर्शमासाद्य दूर्वा चैवाजराऽमरा । वन्द्या पवित्रा देवैस्तु सर्वदाभ्यर्चिता तथा” । “दूर्वा दहति पापानि धात्री हरति पात- कम् । हरीतकी हरेद्रोगं तुलसी हरते त्रयम्” विष्णु- धर्मोत्तरे । दूर्वा पूज्यत्वेनास्त्यस्याम् अर्श० अच् । २ भाद्र- [] शुक्लाष्टम्यां तद्दिने दूर्वायाः पूजाविधानात् तस्याः तथात्वम् “श्रावणी दौर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी । पूर्वविद्धैव कर्त्तव्या शिवरात्रिर्वलेर्दिनम्” कालमाधवीयधृतवाक्यम् व्रतशब्दे दूर्वाष्टमीव्रते तत्पूजाविधानं दृश्यम् । ततः समूहे काण्डच् । दूर्वाकाण्ड दूर्वासमूहे न० “दूर्वाकाण्डमिव श्यामा” भट्टिः । दूर्वया दुर्गापूजननिषेधः “अक्षतैर्नार्च- येत् विष्णुं न तुलस्या विनायकम् । न दूर्व्या यजेत् दुर्गां नोन्मत्तेन दिवाकरम्” आगमः । दूर्गायै अर्व्यान्तर्वर्त्तिदूर्वादानं तु न निषिद्धमिति तु तत्त्वम् । जनमेजयवंश्ये ३ नृपभेदे पु० “नृपञ्जयस्ततो दूर्वस्तिमि- स्तस्माज्जनिष्यति” भाग० ९ । २२ । २९
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3658-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूर्व्वा, स्त्री, (दुर्व्वते दुर्व्व्यते वा । दुर्व्व हिंसायाम् + अच् घञ् वा । “उपधायाञ्च ।” ८ । २ । ७८ । इति दीर्घः ।) स्वनामख्यातघासः । तत्पर्य्यायः । शतपर्व्विका २ सहस्रवीर्य्या ३ भार्गवी ४ रुहा ५ अनन्ता ६ । इत्यमरः । २ । ४ । ५५८ ॥ तिक्तपर्व्वा ७ दुर्म्मरा ८ । बहुवीर्य्या ९ हरिता १० हरि- ताली ११ कच्छरुहा १२ ॥ शुक्लायाः पर्य्यायः । शतवीर्य्या १ गण्डाली २ शकुलाक्षकः ३ गोलोमी ४ । इति जठाधरः ॥ शतपर्व्वा ५ सितदूर्व्वा ६ सिता ७ । इति रत्नमाला ॥ नन्दा ८ महावरा ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ११० । १७ । [] “कुशाकारेव दूर्व्वेयं संस्तीर्णेव च भूरियम् ॥”) अस्या गुणः । रक्तपित्तकण्डुत्वग्दोषनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-737-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दूर्वा" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दूर्वादूर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दूर्व् + अ)
अन्य सम्भावना: दूर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | दूर्वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दूर्वा 📚 ➤ भूमि पर फैलने वाली एक घास, दूब
संस्कृत: शतपर्विका, सहस्रवीर्या, कश्चन घासभेदः · पर्याय: शतपर्विका, सहस्रवीर्या, भार्गवी, रुहा, अनन्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दूर्वा 📚दूब नाम की घास । विशेष—दे॰ 'दूब' । यौ॰—दूवाँकुर = दूब का नवीन, कोमल, आ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दूर्वा
दूब के नाम (२.४.१५८) — शतपर्विका, सहस्रवीर्या, भार्गवी, रुहा, अनन्ता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दूर्वा: दूर्व् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें