🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:28:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दूषकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दूषकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दूषकः

अर्थ: भ्रष्टाचार करने वाला, अपवित्र करने वाला, विषाक्त करने वाला, दूषित करने वाला, बिगाड़ने वाला

व्युत्पत्ति: दूष् + णिच् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दूषक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दूषक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादूषकःदूषकौदूषकाः
द्वितीयादूषकम्दूषकौदूषकान्
तृतीयादूषकेणदूषकाभ्याम्दूषकैः
चतुर्थीदूषकायदूषकाभ्याम्दूषकेभ्यः
पञ्चमीदूषकात् / दूषकाद्दूषकाभ्याम्दूषकेभ्यः
षष्ठीदूषकस्यदूषकयोःदूषकाणाम्
सप्तमीदूषकेदूषकयोःदूषकेषु
सम्बोधनहे दूषकहे दूषकौहे दूषकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दूषक
दूषक
dūṣaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूषक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष लगानेवाला मनुष्य । वह जो किसी पर दोषारोपण करे । उ॰—ऐसे दरिद्र दूषक भरे तिनहूँ सौं जो कहत धन, धिक्कार जनम वा अधम कौ सदा सर्वदा मलिन मन ।—ब्रज ग्रं॰, पृ॰ ११२ ।
२. वह जो दोष उत्पन्न करे । दोष उत्पन्न करनेवाला पदार्थ ।
दूषक २ वि॰
१. दोषजनक । बुरा ।
२. दोष करनेवाला । अपराधी ।
३. निंदक । सलंकित करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषक mf(इका)n. corrupting, spoiling, disgracing, seducing, Mn.; MBh.; R. &c. (˚षिक only, Divyāv.)
offending, transgressing (gen. or comp.), Hariv. 5635; Mṛcch. ix, 40
sinful, wicked, MBh. xii, 1236 &c.
दूषक m. offender, seducer, disparager (वेदानाम्, MBh. xiii, 1639; प्रकृतीनाम्, Mn. ix, 232)
pencil or paint-brush, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (488,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषक a. (षिका f.) [दुष्-णिच्-ण्वुल्] 1 Corrupting, polluting, vitiating, defiling, spoiling. --2 Violating, dishonouring, seducing. --3 Offending, trespassing, guilty. --4 Disfiguring. --5 Sinful, wicked (as an action). --कः 1 A seducer, a corrupter. --2 Any infamous or wicked person.
दूषक, दूषण, दूष्य &c. See under दुष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0572-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूषक त्रि० दुष--णिच्--ण्वुल् । १ दोषजनके “दूषकतावी- जानिरुक्तेः” सर्वदर्शसंग्रहः “वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः । वेदानां निन्दकाश्चैव ते वै निरयगामिनः” भा० अनु० १६४४ श्लो० । “पाषण्डाऽदूषकाश्चैव समजा- नाञ्च दूषकाः । ये प्रत्यवसिताश्चैव ते वै निरयगामिनः” भा० अनु० १६४९ श्लो० । “कूटशासनकर्तॄंश्च प्रकृती- नाञ्च दूषकान्” (हन्यात्) मनुः । २ खले च त्रिका०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3659,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूषकः, त्रि, (दूषयतीति । दुष् + णिच् + “ण्वुल्- तृचौ ।” ३ । १ । १३३ । इति ण्वुल् ।) दोषोत्पादकः । तत्पर्य्यायः । पांसनः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, मनौ । ९ । २३२ । “कूटशासनकर्त्तृंश्च प्रकृतीनाञ्च दूषकान् । स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च हन्याद्विट्सेविनस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-737-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दूषकःदूषक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दूषकः 📚 ➤ भ्रष्टाचार करने वाला, अपवित्र करने वाला, विषाक्त करने वाला, दूषित करने वाला, बिगाड़ने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दूषक 📚दोष लगानेवाला मनुष्य । वह जो किसी पर दोषारोपण करे🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें