🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:34:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दूषक
dūṣaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूषक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष लगानेवाला मनुष्य । वह जो किसी पर दोषारोपण करे । उ॰—ऐसे दरिद्र दूषक भरे तिनहूँ सौं जो कहत धन, धिक्कार जनम वा अधम कौ सदा सर्वदा मलिन मन ।—ब्रज ग्रं॰, पृ॰ ११२ ।
२. वह जो दोष उत्पन्न करे । दोष उत्पन्न करनेवाला पदार्थ ।
दूषक २ वि॰
१. दोषजनक । बुरा ।
२. दोष करनेवाला । अपराधी ।
३. निंदक । सलंकित करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषक mf(इका)n. corrupting, spoiling, disgracing, seducing, Mn.; MBh.; R. &c. (˚षिक only, Divyāv.)
offending, transgressing (gen. or comp.), Hariv. 5635; Mṛcch. ix, 40
sinful, wicked, MBh. xii, 1236 &c.
दूषक m. offender, seducer, disparager (वेदानाम्, MBh. xiii, 1639; प्रकृतीनाम्, Mn. ix, 232)
pencil or paint-brush, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (488,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषक a. (षिका f.) [दुष्-णिच्-ण्वुल्] 1 Corrupting, polluting, vitiating, defiling, spoiling. --2 Violating, dishonouring, seducing. --3 Offending, trespassing, guilty. --4 Disfiguring. --5 Sinful, wicked (as an action). --कः 1 A seducer, a corrupter. --2 Any infamous or wicked person.
दूषक, दूषण, दूष्य &c. See under दुष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0572-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूषक त्रि० दुष--णिच्--ण्वुल् । १ दोषजनके “दूषकतावी- जानिरुक्तेः” सर्वदर्शसंग्रहः “वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः । वेदानां निन्दकाश्चैव ते वै निरयगामिनः” भा० अनु० १६४४ श्लो० । “पाषण्डाऽदूषकाश्चैव समजा- नाञ्च दूषकाः । ये प्रत्यवसिताश्चैव ते वै निरयगामिनः” भा० अनु० १६४९ श्लो० । “कूटशासनकर्तॄंश्च प्रकृती- नाञ्च दूषकान्” (हन्यात्) मनुः । २ खले च त्रिका०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3659,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूषकः, त्रि, (दूषयतीति । दुष् + णिच् + “ण्वुल्- तृचौ ।” ३ । १ । १३३ । इति ण्वुल् ।) दोषोत्पादकः । तत्पर्य्यायः । पांसनः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, मनौ । ९ । २३२ । “कूटशासनकर्त्तृंश्च प्रकृतीनाञ्च दूषकान् । स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च हन्याद्विट्सेविनस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-737-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें