🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:25:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दूषणीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दूषणीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दूषणीय

अर्थ: दुःखित होना या करना, दूषित करना (कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: वैकृत्ये

अंग्रेज़ी: = °ष्य1 L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दूषणीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुष् + णिच्+णिच्+अनीयर्
  2. दूषणीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुष् + णिच्+णिच्+अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दूषणीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादूषणीयःदूषणीयौदूषणीयाः
द्वितीयादूषणीयम्दूषणीयौदूषणीयान्
तृतीयादूषणीयेनदूषणीयाभ्याम्दूषणीयैः
चतुर्थीदूषणीयायदूषणीयाभ्याम्दूषणीयेभ्यः
पञ्चमीदूषणीयात् / दूषणीयाद्दूषणीयाभ्याम्दूषणीयेभ्यः
षष्ठीदूषणीयस्यदूषणीययोःदूषणीयानाम्
सप्तमीदूषणीयेदूषणीययोःदूषणीयेषु
सम्बोधनहे दूषणीयहे दूषणीयौहे दूषणीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दुष् (दिवादिगण) · अर्थ: दुःखित होना या करना, दूषित करना (वैकृत्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदुष्यतिदुष्यतःदुष्यन्ति
मध्यमदुष्यसिदुष्यथःदुष्यथ
उत्तमदुष्यामिदुष्यावःदुष्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दुष्यति · लिट्: दुदोष · लुट्: दोष्टा · लृट्: दोक्ष्यति · लोट्: दुष्यतात् · लङ्: अदुष्यत् · विधिलिङ्: दुष्येत् · आशीर्लिङ्: दुष्यात् · लुङ्: अदुषत् · लृङ्: अदोक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दोषण · ण्वुल्: दोषकः · तृच्: दोष्टा · ण्यत्: दोष्यः · तव्य: दोष्टव्यः · अनीयर्: दोषणीयः · क्त: दुष्टः · क्तवतु: दुष्टवान् · शतृ: दुष्यन् · स्य-शतृ: दोक्ष्यन् · क्त्वा: दुष्ट्वा · ल्यप्: प्रदुष्य · तुमुन्: दोष्टुम् · णमुल्: दोषम् · घञ्: दोषः · क्तिन्: दुष्टि · क्वसु: दुदुष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दूषणीय
दूषणीय
dūṣaṇīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूषणीय वि॰ [सं॰] दोष लगाने योग्य । जिसमें ऐब लगाया जा सके ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दू˚षणीय mfn. = 1. ˚ष्य, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषणीय a. Liable to be blamed, corrupted, vitiated &c; see दूष्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0573-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔁 जिनके अर्थ में "दूषणीय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दूषणीयदूषणीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुष् + णिच्+णिच्+अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: दूषणीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुष् + णिच्+णिच्+अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दूषणीय 📚 ➤ दुःखित होना या करना, दूषित करना (कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: वैकृत्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दूषणीय 📚दोष लगाने योग्य । जिसमें ऐब लगाया जा सके🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दूषणीय: दुष् + णिच्+णिच्+अनीयर् — कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें