🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:35:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दूष्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दूष्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दूष्या

अर्थ: यत् भ्रष्ट होने के योग्य

संस्कृत: गजमध्यबन्धनचर्मरज्जुः · पर्याय: कक्ष्या, वरत्रा

व्युत्पत्ति: दूष् + णिच् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दूष्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दूषि (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. दूषी (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  4. दूष्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. दूष्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. दूषि (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  7. दूषि (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  8. दूषी (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दूष्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादूष्यादूष्येदूष्याः
द्वितीयादूष्याम्दूष्येदूष्याः
तृतीयादूष्ययादूष्याभ्याम्दूष्याभिः
चतुर्थीदूष्यायैदूष्याभ्याम्दूष्याभ्यः
पञ्चमीदूष्यायाःदूष्याभ्याम्दूष्याभ्यः
षष्ठीदूष्यायाःदूष्ययोःदूष्याणाम्
सप्तमीदूष्यायाम्दूष्ययोःदूष्यासु
सम्बोधनहे दूष्येहे दूष्येहे दूष्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दूष्या
दूष्या
dūṣyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी के पेट पर बाँधने की चमड़े की रस्सी (2.8.42) कक्ष्या · वरत्रा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूष्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] हाथी को बाँधने का चमडे़ का तस्मा या बंधन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूष्या f. an elephant's leathern girth (cf. चूषा, ˚ष्या, कक्ष्या).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (490,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूष्या, स्त्री, (दूष्यते इति । दुष + णिच् + यत् + टाप् ।) हस्तिकक्षरज्जुः । काचदडि इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । कक्षा २ वरत्रा ३ । इति हेम- चन्द्रः । ४ । २९८ ॥ चूषा ४ । इत्यमरः । २ । ८ । ४२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-738-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दूष्यादूष्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दूषि (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | दूषी (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दूष्या 📚 ➤ यत् भ्रष्ट होने के योग्य
संस्कृत: गजमध्यबन्धनचर्मरज्जुः · पर्याय: कक्ष्या, वरत्रा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दूष्या 📚हाथी को बाँधने का चमडे़ का तस्मा या बंधन🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दूष्या

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें