🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दृग्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दृग्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दृग्

अर्थ: आँख, ज्ञान

संस्कृत: नेत्रम्, ज्ञानम् · पर्याय: लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्

अंग्रेज़ी: Eye, knowledge

व्युत्पत्ति: दृश् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दृश् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दृश् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दृश् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. दृश् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. दृश् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. दृश् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. दृश् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दृश् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादृक् / दृख् / दृग्दृशौदृशः
द्वितीयादृशम्दृशौदृशः
तृतीयादृशादृग्भ्याम्दृग्भिः
चतुर्थीदृशेदृग्भ्याम्दृग्भ्यः
पञ्चमीदृशःदृग्भ्याम्दृग्भ्यः
षष्ठीदृशःदृशोःदृशाम्
सप्तमीदृशिदृशोःदृक्षु
सम्बोधनहे दृक् / हे दृख् / हे दृग्हे दृशौहे दृशः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दृश्
दृश्
dṛś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दृश् (Pres. forms supplied by √ पश्, q.v.; pf. P. ददर्श, RV. &c. [2. sg. ददर्शिथ and दद्रष्ठ, Pāṇ. vii, 2, 65]; Ā. ददृशे, AV. [ददृशे, 3. pl. ˚दृश्रे, RV.; ˚श्रिरे, TBr.]; p. P. ददृश्वस्, RV.; ˚शिवस्, Up.; दर्शिवस्, q.v. ; Ā. ददृशान, RV.; fut. P. द्रक्ष्यति, Br. &c.; Ā. ˚ष्यते and fut. 2. द्रष्टा, MBh.; aor. P. अदर्शम्, ˚शस्, ˚शत्, 3. pl. ˚शुर्, Br.; 1. pl. अदर्श्म, TS.; अदृश्म, JaimBr.; Subj. दर्शम्, ˚शत्, ˚शथस्, RV.; AV.; Ā. 3. pl. अदृश्रन्, VS.; AV.; Br.; ˚श्रम्, RV.; p. दृशान or दृशान [cf. s.v.] RV.; P. दृशन्, 3. pl. अदृशन्, Br.; Pot. दृशेयम्, RV.; ˚शेम, AV.; P. अद्राक्षित् and अद्राक्, Br.; Ā. 3. pl. अदृक्षत; Subj. 2. sg. दृक्षसे, RV.; inf. दृशे and दृशये, RV.; द्रष्टुम्, AV. &c.; ind.p. दृष्ट्वा, AV. &c. [MBh. also दृश्य], ˚ट्वाय, RV.; -दृश्य, RV.; -दर्शम्, Daś.) to see, behold, look at, regard, consider, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.; to see i.e. wait on, visit, MBh.; R.; to see with the mind, learn, understand, MBh.; Kāv. &c.; to notice, care for, look into, try, examine, Yājñ.; Pañc.; to see by divine intuition, think or find out, compose, contrive (hymns, rites, &c.), Br.; Nir. ii, 11 : Pass. दृश्यते (ep. also ˚ति) aor. अदर्शि, RV. &c. to be seen, become visible, appear, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.; to be shown or manifested, appear as (इव), prove, Mn.; MBh.; Kāv. &c.: Caus. P. Ā. दर्शयति, ˚ते, AV. &c.; aor. अदीदृशत्, Br.; अददर्शत्, Pāṇ. vii, 4, 7, to cause to see or be seen, to show a thing (Ā. esp. of something belonging to one's self) or person (P. and Ā. with or scil. आत्मानम्, also one's self), to (acc. AV. iv, 20, 6; ŚBr. &c.; gen. Mn. iv, 59; MBh. &c.; dat. R. ii, 31, 33; Ragh. &c.; instr. after Ā. refl, Pāṇ. i, 4, 53, Kāś.); to show = prove, demonstrate, Mn.; MBh.; Kāv. &c.; to produce (money) i.e. pay, Mn. viii, 155; (a witness), 158 : Desid. Ā. दिदृक्षते (ep. also ˚ति) to wish to see, long for (acc.), RV. iii, 30, 13; ŚBr.; MBh. &c.: Desid. of Caus. दिदर्शयिषति, to wish to show, Śaṃk.; अदिदर्शयिषीत्, Nid. : Intens. दरीदृश्यते, to be always visible, Bhojapr.; दरीदर्ष्टि or दरिदर्ष्टि or दर्द्˚, Pāṇ. vii, 4, 90; 91.
दृश् [cf. Gk. δέρκομαι, δέδορκα, ἔδρακον; Goth. tarhjan.]
2. दृश् m. (nom. क्, Ved. ङ्, Pāṇ. vii, 1, 83) seeing, viewing, looking at
knowing, discerning, Yājñ.; MBh. &c. (ifc. cf. आयुर्वेद-द्˚, दिष्ट-द्˚, पृथग्-द्˚, मन्त्र-द्˚, सम-द्˚, सर्व-द्˚, सूर्य-द्˚)
दृश् f. sight, view (dat. दृशे as inf. cf. √ 1. दृश्)
look, appearance (in ई-द्˚, की-द्˚, ता-द्˚)
दृश् f. the eye, R.; Var. &c. (also n., BhP. iv, 4, 24)
दृश् f. theory, doctrine, Vcar.
(astrol.) the aspect of a planet or the observed spot. [cf. Gk. δρα for δρακ in ὑπόδρα.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (491,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृश् {c1c} P. (पश्यति, ददर्श, अदर्शत्, अद्राक्षीत्, द्रक्ष्यति, द्रष्टुं, दृष्ट) 1 To see, look at, observe, view, behold, perceive; द्रक्ष्यसि भ्रातृजायां Me. 10, 19; R. 3. 42. --2 To look upon, regard, consider; आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पंडितः Chāṇ. 5; Pt. 1. 58. --3 To visit, wait or call upon; प्रत्युद्ययौ मुनिं द्रष्टुं ब्रह्माणमिव वासवः Rām. --4 To perceive with the mind, learn, know, understand; Ms. 1. 110, 12. 23. --5 To inspect, discover. --6 To search, investigate, examine, decide; Y. 1. 327, 2. 305. --7 To see by divine intuition; ऋषिर्दर्शनात्स्तोमान् ददर्श Nir. --8 To look helplessly on (without power to prevent what is taking place). --Pass. (दृश्यते) 1 To be seen or perceived, become visible or manifested; तव तच्चारु वपुर्न दृश्यते Ku. 4. 18, 3; R. 3. 40; Bk. 3. 19; Me. 112. --2 To appear or look like, seem, look; R. 3. 34. --3 To be found or seen, occur (as in a book &c.); द्वितीयाम्रेडितांतेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते Sk.; इति प्रयोगो भाष्ये दृश्यते. --4 To be considered or regarded; सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया Ś. 4. 16. --Caus. (दर्शयति-ते) 1 To cause any one (acc., dat. or gen.) to see anything (acc.), to show, point out; दर्शय तं चौरसिंहं Pt. 1; दर्शयति भक्तान् हरिं Sk.; प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत्कृती R. 12. 64; 1. 47; 13. 24; Ms. 4. 59. --2 To prove, demonstrate; Bk. 15. 12. --3 To exhibit, display, [] make visible; तदेव मे दर्शय देव रूपं Bg. 11. 45. --4 To produce (as in a court of justice); Ms. 8. 158. --5 To adduce (as evidence); अत्र श्रुतिं दर्शयति. --6 (Atm.) To show oneself, appear, show oneself or anything belonging to oneself; भवो भक्तान् दर्शयते Sk. (i. e. स्वयमेव); स्वां गृहेऽपि वनितां कथमास्यं थीनिमीलि खलु दर्शयिताहे N. 5. 71; स संततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्यामिव साधु बंधुतां Ki. 1. 10; Ku. 4. 25. --Desid. (दिदृक्षते) To wish or desire to see.
दृश् a. (At the end of comp.) 1 Seeing, superintending, surveying, viewing. --2 Discerning, knowing. --3 Looking like, appearing. --f. 1 Seeing, viewing, perceiving. --2 The eye, sight; संदधे दृशमुदग्रतारकां R. 11. 69. --3 Knowledge. --4 The number ‘two’. --5 The aspect of a planet. --Comp. --अध्यक्षः the sun. --कर्णः a snake. --क्षयः decay or loss of sight, becoming dimsighted. --गोचर a. visible. --(रः) the range of sight. --जलं tears. --क्षेपः, --ज्या the sine of the zenith-distance. --तुल्य a. coincident with observation, or an observed place (in astr.). --पथः the range of sight. --पातः a look, glance. --प्रिया beauty, splendour. --भक्तिः f. a look of love, an amorous glance. --लंबनं vertical parallax. --विषः a [] snake. --वृत्तं a vertical circle. --शक्तिः f. the faculty of perception. --श्रुतिः a snake, serpent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0576-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृश् त्रि० कस्मिंश्चिदुपपदे दृश--क्विन् झलि पदान्ते च कुः । १ तत्तत्पदार्थदर्शके “वायुभक्षो दिवा तिष्ठन् रात्रिं नीत्वाप्सु सूर्यदृक्” याज्ञ० “ऐन्द्रद्युम्ने! यज्ञदृशा- विहावां विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू” भा० व० १०६२४ श्लो० अनुपपदेऽपि क्विन् । २ द्रष्टरि “दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मते- वास्मिता” पात० सू० । भावे क्विन् । ३ दर्शने ४ ज्ञानमात्रे च स्त्री “प्रतिबन्धदृशः प्रतिवद्धज्ञानमनुमानम्” सा० सू० “प्रतिबन्धोव्याप्तिर्व्याप्तिदर्शनात् व्यापकज्ञानमनुमानम्” भाष्यम् । करणे क्विन् । ५ नेत्रे स्त्री “दृशा दग्धं मन- सिजं जीवयन्ति दृशैव याः” सा० द० । “क्षत्रकोपदह- नार्चिषं ततः सन्दधे दृशमुदग्रतारकाम्” रघुः ६ द्वित्व- संख्यायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3671,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दृग्दृश् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दृश् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | दृश् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दृग् 📚 ➤ आँख, ज्ञान
संस्कृत: नेत्रम्, ज्ञानम् · पर्याय: लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दृश् 📚(Pres. forms supplied by √ पश्, q.v.; pf. P. ददर्श, RV. &c. [2. sg. द…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दृश्
आँख (२.६.९४) — लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृष्टि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें