🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दृश्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दृश्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दृश्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दृश्
दृश्
dṛś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दृश् (Pres. forms supplied by √ पश्, q.v.; pf. P. ददर्श, RV. &c. [2. sg. ददर्शिथ and दद्रष्ठ, Pāṇ. vii, 2, 65]; Ā. ददृशे, AV. [ददृशे, 3. pl. ˚दृश्रे, RV.; ˚श्रिरे, TBr.]; p. P. ददृश्वस्, RV.; ˚शिवस्, Up.; दर्शिवस्, q.v. ; Ā. ददृशान, RV.; fut. P. द्रक्ष्यति, Br. &c.; Ā. ˚ष्यते and fut. 2. द्रष्टा, MBh.; aor. P. अदर्शम्, ˚शस्, ˚शत्, 3. pl. ˚शुर्, Br.; 1. pl. अदर्श्म, TS.; अदृश्म, JaimBr.; Subj. दर्शम्, ˚शत्, ˚शथस्, RV.; AV.; Ā. 3. pl. अदृश्रन्, VS.; AV.; Br.; ˚श्रम्, RV.; p. दृशान or दृशान [cf. s.v.] RV.; P. दृशन्, 3. pl. अदृशन्, Br.; Pot. दृशेयम्, RV.; ˚शेम, AV.; P. अद्राक्षित् and अद्राक्, Br.; Ā. 3. pl. अदृक्षत; Subj. 2. sg. दृक्षसे, RV.; inf. दृशे and दृशये, RV.; द्रष्टुम्, AV. &c.; ind.p. दृष्ट्वा, AV. &c. [MBh. also दृश्य], ˚ट्वाय, RV.; -दृश्य, RV.; -दर्शम्, Daś.) to see, behold, look at, regard, consider, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.; to see i.e. wait on, visit, MBh.; R.; to see with the mind, learn, understand, MBh.; Kāv. &c.; to notice, care for, look into, try, examine, Yājñ.; Pañc.; to see by divine intuition, think or find out, compose, contrive (hymns, rites, &c.), Br.; Nir. ii, 11 : Pass. दृश्यते (ep. also ˚ति) aor. अदर्शि, RV. &c. to be seen, become visible, appear, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.; to be shown or manifested, appear as (इव), prove, Mn.; MBh.; Kāv. &c.: Caus. P. Ā. दर्शयति, ˚ते, AV. &c.; aor. अदीदृशत्, Br.; अददर्शत्, Pāṇ. vii, 4, 7, to cause to see or be seen, to show a thing (Ā. esp. of something belonging to one's self) or person (P. and Ā. with or scil. आत्मानम्, also one's self), to (acc. AV. iv, 20, 6; ŚBr. &c.; gen. Mn. iv, 59; MBh. &c.; dat. R. ii, 31, 33; Ragh. &c.; instr. after Ā. refl, Pāṇ. i, 4, 53, Kāś.); to show = prove, demonstrate, Mn.; MBh.; Kāv. &c.; to produce (money) i.e. pay, Mn. viii, 155; (a witness), 158 : Desid. Ā. दिदृक्षते (ep. also ˚ति) to wish to see, long for (acc.), RV. iii, 30, 13; ŚBr.; MBh. &c.: Desid. of Caus. दिदर्शयिषति, to wish to show, Śaṃk.; अदिदर्शयिषीत्, Nid. : Intens. दरीदृश्यते, to be always visible, Bhojapr.; दरीदर्ष्टि or दरिदर्ष्टि or दर्द्˚, Pāṇ. vii, 4, 90; 91.
दृश् [cf. Gk. δέρκομαι, δέδορκα, ἔδρακον; Goth. tarhjan.]
2. दृश् m. (nom. क्, Ved. ङ्, Pāṇ. vii, 1, 83) seeing, viewing, looking at
knowing, discerning, Yājñ.; MBh. &c. (ifc. cf. आयुर्वेद-द्˚, दिष्ट-द्˚, पृथग्-द्˚, मन्त्र-द्˚, सम-द्˚, सर्व-द्˚, सूर्य-द्˚)
दृश् f. sight, view (dat. दृशे as inf. cf. √ 1. दृश्)
look, appearance (in ई-द्˚, की-द्˚, ता-द्˚)
दृश् f. the eye, R.; Var. &c. (also n., BhP. iv, 4, 24)
दृश् f. theory, doctrine, Vcar.
(astrol.) the aspect of a planet or the observed spot. [cf. Gk. δρα for δρακ in ὑπόδρα.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (491,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृश् {c1c} P. (पश्यति, ददर्श, अदर्शत्, अद्राक्षीत्, द्रक्ष्यति, द्रष्टुं, दृष्ट) 1 To see, look at, observe, view, behold, perceive; द्रक्ष्यसि भ्रातृजायां Me. 10, 19; R. 3. 42. --2 To look upon, regard, consider; आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पंडितः Chāṇ. 5; Pt. 1. 58. --3 To visit, wait or call upon; प्रत्युद्ययौ मुनिं द्रष्टुं ब्रह्माणमिव वासवः Rām. --4 To perceive with the mind, learn, know, understand; Ms. 1. 110, 12. 23. --5 To inspect, discover. --6 To search, investigate, examine, decide; Y. 1. 327, 2. 305. --7 To see by divine intuition; ऋषिर्दर्शनात्स्तोमान् ददर्श Nir. --8 To look helplessly on (without power to prevent what is taking place). --Pass. (दृश्यते) 1 To be seen or perceived, become visible or manifested; तव तच्चारु वपुर्न दृश्यते Ku. 4. 18, 3; R. 3. 40; Bk. 3. 19; Me. 112. --2 To appear or look like, seem, look; R. 3. 34. --3 To be found or seen, occur (as in a book &c.); द्वितीयाम्रेडितांतेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते Sk.; इति प्रयोगो भाष्ये दृश्यते. --4 To be considered or regarded; सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया Ś. 4. 16. --Caus. (दर्शयति-ते) 1 To cause any one (acc., dat. or gen.) to see anything (acc.), to show, point out; दर्शय तं चौरसिंहं Pt. 1; दर्शयति भक्तान् हरिं Sk.; प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत्कृती R. 12. 64; 1. 47; 13. 24; Ms. 4. 59. --2 To prove, demonstrate; Bk. 15. 12. --3 To exhibit, display, [] make visible; तदेव मे दर्शय देव रूपं Bg. 11. 45. --4 To produce (as in a court of justice); Ms. 8. 158. --5 To adduce (as evidence); अत्र श्रुतिं दर्शयति. --6 (Atm.) To show oneself, appear, show oneself or anything belonging to oneself; भवो भक्तान् दर्शयते Sk. (i. e. स्वयमेव); स्वां गृहेऽपि वनितां कथमास्यं थीनिमीलि खलु दर्शयिताहे N. 5. 71; स संततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्यामिव साधु बंधुतां Ki. 1. 10; Ku. 4. 25. --Desid. (दिदृक्षते) To wish or desire to see.
दृश् a. (At the end of comp.) 1 Seeing, superintending, surveying, viewing. --2 Discerning, knowing. --3 Looking like, appearing. --f. 1 Seeing, viewing, perceiving. --2 The eye, sight; संदधे दृशमुदग्रतारकां R. 11. 69. --3 Knowledge. --4 The number ‘two’. --5 The aspect of a planet. --Comp. --अध्यक्षः the sun. --कर्णः a snake. --क्षयः decay or loss of sight, becoming dimsighted. --गोचर a. visible. --(रः) the range of sight. --जलं tears. --क्षेपः, --ज्या the sine of the zenith-distance. --तुल्य a. coincident with observation, or an observed place (in astr.). --पथः the range of sight. --पातः a look, glance. --प्रिया beauty, splendour. --भक्तिः f. a look of love, an amorous glance. --लंबनं vertical parallax. --विषः a [] snake. --वृत्तं a vertical circle. --शक्तिः f. the faculty of perception. --श्रुतिः a snake, serpent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0576-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृश् त्रि० कस्मिंश्चिदुपपदे दृश--क्विन् झलि पदान्ते च कुः । १ तत्तत्पदार्थदर्शके “वायुभक्षो दिवा तिष्ठन् रात्रिं नीत्वाप्सु सूर्यदृक्” याज्ञ० “ऐन्द्रद्युम्ने! यज्ञदृशा- विहावां विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू” भा० व० १०६२४ श्लो० अनुपपदेऽपि क्विन् । २ द्रष्टरि “दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मते- वास्मिता” पात० सू० । भावे क्विन् । ३ दर्शने ४ ज्ञानमात्रे च स्त्री “प्रतिबन्धदृशः प्रतिवद्धज्ञानमनुमानम्” सा० सू० “प्रतिबन्धोव्याप्तिर्व्याप्तिदर्शनात् व्यापकज्ञानमनुमानम्” भाष्यम् । करणे क्विन् । ५ नेत्रे स्त्री “दृशा दग्धं मन- सिजं जीवयन्ति दृशैव याः” सा० द० । “क्षत्रकोपदह- नार्चिषं ततः सन्दधे दृशमुदग्रतारकाम्” रघुः ६ द्वित्व- संख्यायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3671,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दृश्उमा-कोश दृश्: (Pres. forms supplied by √ पश्, q.v.; pf. P. ददर्श, RV. &c. [2. sg. द… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दृश् 📚 ➤ (Pres. forms supplied by √ पश्, q.v.; pf. P. ददर्श, RV. &c. [2. sg. द… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दृश् 📚(Pres. forms supplied by √ पश्, q.v.; pf. P. ददर्श, RV. &c. [2. sg. द…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें