🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:13:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दृप्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दृप्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दृप्त

अर्थ: घमण्डी, अहंकारी

संस्कृत: हर्षमोहनयोः

अंग्रेज़ी: to be glad,to be proud

व्युत्पत्ति: दृप् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दृप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दृप् + क्त
  2. दृप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दृप् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दृप्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादृप्तःदृप्तौदृप्ताः
द्वितीयादृप्तम्दृप्तौदृप्तान्
तृतीयादृप्तेनदृप्ताभ्याम्दृप्तैः
चतुर्थीदृप्तायदृप्ताभ्याम्दृप्तेभ्यः
पञ्चमीदृप्तात् / दृप्ताद्दृप्ताभ्याम्दृप्तेभ्यः
षष्ठीदृप्तस्यदृप्तयोःदृप्तानाम्
सप्तमीदृप्तेदृप्तयोःदृप्तेषु
सम्बोधनहे दृप्तहे दृप्तौहे दृप्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दृप् (दिवादिगण) · अर्थ: प्रसन्न होना, गर्व करना (हर्षमोहनयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदृप्यतिदृप्यतःदृप्यन्ति
मध्यमदृप्यसिदृप्यथःदृप्यथ
उत्तमदृप्यामिदृप्यावःदृप्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दृप्यति · लिट्: ददर्प · लुट्: दर्पिता · लृट्: दर्पिष्यति · लोट्: दृप्यतात् · लङ्: अदृप्यत् · विधिलिङ्: दृप्येत् · आशीर्लिङ्: दृप्यात् · लुङ्: अदर्पीत् · लृङ्: अदर्पिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दर्पण · ण्वुल्: दर्पकः · तृच्: दर्पिता · तव्य: दर्पितव्यः · अनीयर्: दर्पणीयः · क्त: दृप्तः · क्तवतु: दृप्तवान् · शतृ: दृप्यन् · स्य-शतृ: दर्पिष्यन् · क्त्वा: दर्पित्वा · ल्यप्: प्रदृप्य · तुमुन्: दर्पितुम् · णमुल्: दर्पम् · घञ्: दर्पः · क्तिन्: दृप्ति · क्वसु: ददृप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दृप्त
दृप्त
dṛpta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दृप्त १ वि॰ [सं॰]
१. गर्वित । इतराया हुआ ।
२. हर्ष से फूला या चमकता हुआ ।
दृप्त २ संज्ञा पुं॰ विष्णु का एक नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृप्त mfn. mad, wild, proud, arrogant (-तर, compar.), MBh.; Kāv. &c. (cf. अ-द्˚ and अ-दृपित).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (491,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृप्त a. [दृप्-क्त] 1 Proud, arrogant. --2 Mad, wild, frantic. --प्तः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0576-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृप्त त्रि० दृप--गर्वे हर्षे च वर्त्तमाने क्त । १ गर्वान्विते २ ह- र्षान्विते च ३ विष्णौ पु० “दर्पदो दर्पको दृप्तोदुर्द्ध्वरोऽ- न्यापराजितः” विष्णुसं० “दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस” शत० ब्रा० १४ । ५ । १ । १
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3669,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृप्तः, त्रि, (दृप्यतीति । दृप् + वर्त्तमाने कर्त्तरि क्तः ।) गर्व्वितः । इति धरणिः ॥ (यथा, महा- भारते । १ । १ । १६२ । “यदाश्रौषं कालकेयास्ततस्ते पौलोमानो वरदानाच्च दृप्ताः । दैवैरजेया निर्ज्जिताश्चार्ज्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-739-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दृप्त" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दृप्तदृप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दृप् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: दृप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दृप् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दृप्त 📚 ➤ घमण्डी, अहंकारी
संस्कृत: हर्षमोहनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दृप्त 📚गर्वित । इतराया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दृप्त: दृप् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें