🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:33:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दृश्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दृश्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दृश्यः

अर्थ: देखना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: प्रेक्षणे

अंग्रेज़ी: to see,to look

व्युत्पत्ति: दृश्+क्यच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दृश्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दृश् + क्यप्
  2. दृशी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. दृशी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दृश्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादृश्यःदृश्यौदृश्याः
द्वितीयादृश्यम्दृश्यौदृश्यान्
तृतीयादृश्येनदृश्याभ्याम्दृश्यैः
चतुर्थीदृश्यायदृश्याभ्याम्दृश्येभ्यः
पञ्चमीदृश्यात् / दृश्याद्दृश्याभ्याम्दृश्येभ्यः
षष्ठीदृश्यस्यदृश्ययोःदृश्यानाम्
सप्तमीदृश्येदृश्ययोःदृश्येषु
सम्बोधनहे दृश्यहे दृश्यौहे दृश्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दृश् (भ्वादिगण) · अर्थ: देखना (प्रेक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपश्यतिपश्यतःपश्यन्ति
मध्यमपश्यसिपश्यथःपश्यथ
उत्तमपश्यामिपश्यावःपश्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पश्यति · लिट्: ददर्श · लुट्: द्रष्टा · लृट्: द्रक्ष्यति · लोट्: पश्यतात् · लङ्: अपश्यत् · विधिलिङ्: पश्येत् · आशीर्लिङ्: दृश्यात् · लुङ्: अदर्शत् · लृङ्: अद्रक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दर्शन · ण्वुल्: दर्शकः · तृच्: द्रष्टा · तव्य: द्रष्टव्यः · अनीयर्: दर्शनीयः · क्त: दृष्टः · क्तवतु: दृष्टवान् · शतृ: पश्यन् · स्य-शतृ: द्रक्ष्यन् · क्त्वा: दृष्ट्वा · ल्यप्: प्रदृश्य · तुमुन्: द्रष्टुम् · णमुल्: दर्शम् · घञ्: दर्शः · क्तिन्: दृष्टि · क्वसु: ददृशिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दृश्य
दृश्य
dṛśya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दृश्य १ वि॰ [सं॰]
१. जो देखने में आ सके । जिसे देख सकें । दृग्गोचर । जैसे, दृश्य पदार्थ ।
२. जो देखने योग्य हो । दर्शनीय ।
३. मनोरम ।
४. जानने योग्य । ज्ञेय ।
दृश्य २ संज्ञा पुं॰
१. देखने की वस्तु । वह पदार्थ जो आँखों के सामने हो । नेत्रों का विषय । जैसे, वन और पर्वत का दृश्य ।
२. तमाशा । वह मनोरंजक व्यापार जो आँखों के सामने हो ।
३. वह काव्य जो आभिनय द्वारा दर्शकों को दिखलाया जाय । नाटक ।
४. गणित में ज्ञात या दी हुई सँख्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दृश्य mfn. visible, conspicuous, RV.; MBh.; Kāv. &c.
to be looked at, worth seeing, beautiful, pleasing, Hariv.; Kāv.; Pur.
दृश्य m. (arithm.) a given quantity or number
दृश्य n. any visible object, Mālav. i, 9
the visible world, RTL. 119
N. of a town = -पुर, BrahmaP.
2. दृश्य ind. (for दृष्ट्वा) having seen, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (491,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृश्य pot. p. [दृश् कर्मणि क्यप्] 1 To be seen, visible. --2 To be looked at. --3 Beautiful, pleasing to the sight, lovely; R. 6. 31; Ku. 7. 64. --श्यं A visible object; M. 1. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0577-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृश्य त्रि० दृश--कर्मणि क्यप् । १ दर्शनीये २ मनोरमे च “चित्रं तदा कुण्डिनवेशिनः सा नलस्य मूर्त्तिर्ववृते न दृश्या । बभूव तच्चित्रतरन्तथापि विश्वैकदृश्यैव यदस्य मूर्त्तिः” । “आस्तामनङ्गीकरणाद्भवेन दृश्यः स्मरो नेति पुराणवाणी” नैप० “तमेकदृश्यं नयनैः पिबन्त्योनार्यो न जग्मुर्विषयान्तराणि” कुमा० “निदर्शयामास विशेष- दृश्यमिन्दुं नवोत्थानमिव” रघुः । ३ ज्ञेयमात्रे ४ प्रकाश्ये च “द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः” पात० सू० “द्रष्टा बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुषः, दृश्या बुद्धिसत्वोपारूढा सर्वे धर्माः, तदेतद् दृश्यमयष्कान्तमणिकल्पं सन्नि- धिमात्रोपकारि दृश्यत्वेन स्वम्भवति पुरुषस्य दृशि- रूपस्य स्वामिनः । अनुभवकर्मविषयतामापन्नमन्यस्वस्य- पेण प्रतिलब्धात्मकं स्वतन्त्रमपि तदर्थत्वात् परतन्त्रम् उभयोर्दृग्दर्शनशक्त्योरनादिरर्थकृतः संयोगो हेयहे- तुर्दुःखस्य कारणमित्यर्थः” भा० “प्रकाशक्रियास्थिति शीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम्” पात० सू० “प्रकाशशीलं सत्वं, क्रियाशीलं रजः । स्थितिशीलं तम इति एते गुणाः परस्परोपरक्तप्रविभागाः परिणा- [] मिनः संयोगविभागधर्माणः इतरेतरोपाश्रयेणोर्ज्जित मूर्त्तयः परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्यसम्भिन्नशक्तिप्रविभागास्तुल्य जातीयाऽतुल्यातीयशक्तिभेदानुपातिनः । प्रधानवेला- यामुपदर्शितसन्निधाना गुणत्वेऽपि च व्यापारमात्रेणा- प्रधानान्तर्नीतानुमितास्तिताः पुरुषार्थकर्त्तव्या अय- स्कान्तमणिकल्पाः प्रत्ययमन्तरेण एकतमस्य वृत्तिमनु- वर्तमानाः प्रधानशब्दवाच्या भवन्ति । एतद्दृश्यमि- त्युच्यते । तदेतद्भूतेन्द्रियात्मकं भूतभावेन पृथिव्यादिना सूक्ष्मस्थूलेन परिणमते तथेन्द्रियभावेन श्रोत्रादिना सू- क्ष्मस्थूलेन परिणमत इति । तत्तु नाप्रयोजनम् अपि तु प्रयोजनमुररीकृत्य प्रवर्तत इति भोगापवर्गार्थं हि तत् दृश्यं पुरुषस्येति तत्रेष्टानिष्टगुणरूपावधारणम् अविभा- गापन्नं भोगोभोक्तुः स्वरूपावधारणमपवर्ग इति द्वयो- रतिरिक्तमन्यद्दर्शनं नास्ति” भा० ग्रहाणां नक्षत्राणां च कालांशविशेषेण सूर्यसान्निव्ये अदृश्यत्वं सू० सि० उक्तम् अस्तशब्दे ५६३ पृ० दर्शितम् उदयशब्दे ११४४ । ४५ पृ० दृश्यत्वं च दर्शितं ततएवावगन्तव्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3672-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृश्यं, त्रि, (दृश्यते इति । दृश् + कर्म्मणि क्यप् ।) दर्शनीयम् । द्रष्टव्यम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १३० । ५ । “एष वै चममोद्भेदो यत्र दृश्या सरस्वती ॥” काशविशेषे, क्ली । यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । १ । “दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्बिधा मतम् । दृश्यं तत्रामिनेयं तत्रूपारोपात्तु रूपकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-740-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दृश्य" आता है (16)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दृश्यःदृश्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दृश् + क्यप् 📚
अन्य सम्भावना: दृशी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | दृशी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दृश्यः 📚 ➤ देखना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: प्रेक्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दृश्य 📚जो देखने में आ सके । जिसे देख सकें । दृग्गोचर । जैसे, दृश्य पदार्थ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दृश्यः: दृश् + क्यप् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬