🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:54:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दृषत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दृषत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दृषत्

अर्थ: पथ्थर

संस्कृत: शिला, पाषाणः · पर्याय: पाषाण, प्रस्तर, ग्रावन्, उपल, अश्मन्

अंग्रेज़ी: Stone

व्युत्पत्ति: दृ + अदि, षुक्, ह्रस्वश्च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दृषद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दृषद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दृषद् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादृषद् / दृषत्दृषदौदृषदः
द्वितीयादृषदम्दृषदौदृषदः
तृतीयादृषदादृषद्भ्याम्दृषद्भिः
चतुर्थीदृषदेदृषद्भ्याम्दृषद्भ्यः
पञ्चमीदृषदःदृषद्भ्याम्दृषद्भ्यः
षष्ठीदृषदःदृषदोःदृषदाम्
सप्तमीदृषदिदृषदोःदृषत्सु
सम्बोधनहे दृषद् / हे दृषत्हे दृषदौहे दृषदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दृषद्
दृषद्
dṛṣad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दृषद् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ दृषत् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृषद् f. (√ दॄ? Uṇ. i, 130) a rock, large stone, mill-stone, esp. the lower m˚-st˚ (which rests on the उपल), RV.; AV.; VS.; ŚBr.; GS.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (492,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृषद् f. [दॄ-अदि षुक् ह्रस्वश्च; cf. Uṇ. 1. 128] 1 A rock, large stone, or stone in general; Me. 55; R. 4. 74; Bh. 1. 38. --2 A mill-stone, a flat stone for grinding condiments upon. --Comp. --उपलः a grind-stone for grinding condiments upon. ( [] दृषदिमाषकः a tax raised from mill-stones).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0578-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृषद् स्त्री दॄ--अदि षुक् ह्रस्वश्च । १ शिलायां २ पेषणशिला- याञ्च मेदि० तत्र शिलायां “गुर्वीरजस्रं दृषदः समन्तात्” माघः । “दृषदो बासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः” कुमा० “तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमर्द्धेन्दुमौलेः” मेघ० पेषणशिलायाम् “पश्चादग्नेर्दृषदमश्मानं प्रतिष्ठाप्य” [] आश्व० गृ० १ । ७ । ३ “अपामग्नेः सुरेशस्य दृषदोलूख- लस्य च । चतुर्दैवानि चत्वारि द्वाराणि विदधुश्च ते” हरिवं० ११६ अ० । दृषदोलूखलमित्यत्र राजदन्ता० पूर्वनि० । दृषदि पिष्टाः अण् । दार्षद, दृषदि पिष्टे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3672-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दृषत्दृषद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दृषद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दृषत् 📚 ➤ पथ्थर
संस्कृत: शिला, पाषाणः · पर्याय: पाषाण, प्रस्तर, ग्रावन्, उपल, अश्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दृषद् 📚दे॰ 'दृषत्'🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दृषद्
पत्थर के नाम (२.३.४) — पाषाण, प्रस्तर, ग्रावन्, उपल, अश्मन्, शिला

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें