🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:03:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

देवन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

देवन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

देवन

अर्थ: ल्युट् पासा

संस्कृत: क्रीडा · पर्याय: अक्ष, पाशक, दुन्दुभि, आकर्ष

व्युत्पत्ति: दिव् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. देवन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. देवन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — देवन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादेवनम्देवनेदेवनानि
द्वितीयादेवनम्देवनेदेवनानि
तृतीयादेवनेनदेवनाभ्याम्देवनैः
चतुर्थीदेवनायदेवनाभ्याम्देवनेभ्यः
पञ्चमीदेवनात् / देवनाद्देवनाभ्याम्देवनेभ्यः
षष्ठीदेवनस्यदेवनयोःदेवनानाम्
सप्तमीदेवनेदेवनयोःदेवनेषु
सम्बोधनहे देवनहे देवनेहे देवनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — देवन
देवन
devana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देवन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. व्यवहार ।
२. किसी से बढ़ चढ़कर होने की वासना । जिगीषा ।
३. क्रीड़ा । खेल ।
४. लीलो- द्यान । बगीचा ।
५. पद्म । कमल ।
६. परिवेदना । खेद । रंज । शोक ।
७. द्यृति । कांति ।
८. स्तुति ।
९. गति ।
१०. द्यूत । जुआ ।
११. पासे का खेल । चौसर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. देवन n. lamentation, wailing, grief, sorrow, L.
2. देवन m. a die, dice for gambling, L.
देवन (देव्˚), n. shining, splendour, Kull. viii, 92
gaming, a game at dice, RV. x, 43, 5; MBh.; R. &c.
play, sport, pastime, L.
pleasure-ground, garden, L.
a lotus, L.
praise, L.
desire, emulation, L.
affair, business, profession, L.
going, motion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (492,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देवनः [दीव्यत्यनेन दिव् करणे ल्युट्] A die. --नं 1 Beauty, splendour, lustre. --2 Gaming, gambling, a game at dice. --3 Play, sport, pastime. --4 A pleasure-ground, a garden. --5 A lotus. --6 Emulation, desire to excel. --7 Affair, business. --8 Praise. --9 Going, motion. --10 Grief, lamentation, sorrow. --ना 1 Gambling, a game at dice. --2 Sport, pastime. --3 Lamentation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0580-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवन पु० दीव्यत्यनेन दिव--करणे ल्युट् । १ पाशके । भावे ल्युट् । २ क्रीडायां ३ दीप्तौ ४ व्यवहारे ५ जिगीषायां ६ स्तुतौ च न० । दीव्यत्यत्र दिव--आधारे ल्युट् । ७ लीलोद्याने ८ पद्मे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3736,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवनं, क्ली, (दिव् + भावे ल्युट् ।) व्यवहारः । जिगीषा । क्रीडा । इति मेदिनी । ने, ७६ ॥ (दीव्यति अस्मिन्निति अधिकरणे ल्युट् ।) लीलो- द्यानम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (दीव्यति अने- नेति । दिव + करणे ल्युट् ।) पद्मम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ परिदेवनम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ द्युतिः । स्तुतिः । कान्तिः । गतिः । शोकः । इत्यमरटीकायां मथुरेशः ॥ द्यूतम् । इति स्वामी ॥ (यथा, मनौ । ९ । २२२ । “प्रकाशमेतत् तास्कर्य्यं यद्देवनसमाह्वयौ । तयोर्नित्यं प्रतिघाते नृपतिर्यत्नवान् भवेत् ॥”)
देवनः, पुं, (दीव्यत्यनेनेति । दिव + करणे ल्युट् ।) पाशकः । इत्यमरः । २ । १० । ४५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-743-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
देवनदेवन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: देव् + ल्युट्)
अन्य सम्भावना: देवन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

देवन 📚 ➤ ल्युट् पासा
संस्कृत: क्रीडा · पर्याय: अक्ष, पाशक, दुन्दुभि, आकर्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
देवन 📚व्यवहार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
देवन
पासे (२.१०.४५) — अक्ष, पाशक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • देवन: देव् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें