🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:44:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

देहली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

देहली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

देहली

अर्थ: ङीष् दरवाज़े की चौखट में नीचे वाली वाली लकड़ी जिसे लाँघ कर घर में घुसते निकलते हैं

संस्कृत: द्वारस्य अग्रस्थानम्, गृहावग्रहणी · पर्याय: गृहावग्रहणी

व्युत्पत्ति: देहलि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. देहली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. देहलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. देहलि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. देहलि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — देहली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादेहलीदेहल्यौदेहल्यः
द्वितीयादेहलीम्देहल्यौदेहलीः
तृतीयादेहल्यादेहलीभ्याम्देहलीभिः
चतुर्थीदेहल्यैदेहलीभ्याम्देहलीभ्यः
पञ्चमीदेहल्याःदेहलीभ्याम्देहलीभ्यः
षष्ठीदेहल्याःदेहल्योःदेहलीनाम्
सप्तमीदेहल्याम्देहल्योःदेहलीषु
सम्बोधनहे देहलिहे देहल्यौहे देहल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — देहली
देहली
dehalī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चौखट/देहरी (2.2.13) गृहावग्रहणी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देहली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] द्वार की चौखट की वह लकडी़ जो नीचे होती है और जिसे लाँघकर लोग भीतर घुसते हैं । दहलीज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देहली f. (rarely ˚लि) the threshold of a door or a raised terrace in front of it, GṛS.; Kāv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (497,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देहलिः --ली f. The threshold of [] a door, the sill or lower part of the wooden frame of a door; विन्यस्यंती भुवि गणनया देहलीदत्तपुप्पैः Me. 87; Mk. 1. 9. --Comp. --दीपः a lamp suspended over the threshold; ˚न्याय see under न्याय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0581-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देहलि(ली) स्त्री देहं लेपनं लाति गृह्णाति आधारत्वेन ला--बा० कि वा ङीप् । द्वारपिण्ड्याम् (देओयाल) शब्दर० । “विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीदत्तपुष्पैः” मेघदू० । अमरादौ ह्रस्वान्तपाठः स च पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देहली, स्त्री, (देहं लेपं लातीति । देह + ला + “आतीऽनुपसर्ग कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः । गौरादित्वात् ङीष् ।) गृहावग्रहणी । इत्य- मरः । २ । २ । १३ ॥ द्वारपिण्डिका । द्वाराग्र- स्थानम् । इति केचित् ॥ हातिना इति ख्याता इति केचित् ॥ अध उडुम्बरम् । तत्शिलाया अधोदारुपाषाणो वा । इति स्वामी ॥ इत्य- मरटीकायां भरतः ॥ (यथा, मेघदूते । ८७ । “शेषान् मासान् गमनदिवसस्थापितस्यावधेर्वा विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीमुक्तपुष्पैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-749-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "देहली" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
देहलीदेहली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: देहलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | देहलि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

देहली 📚 ➤ ङीष् दरवाज़े की चौखट में नीचे वाली वाली लकड़ी जिसे लाँघ कर घर में घुसते निकलते हैं
संस्कृत: द्वारस्य अग्रस्थानम्, गृहावग्रहणी · पर्याय: गृहावग्रहणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
देहली 📚द्वार की चौखट की वह लकडी़ जो नीचे होती है और जिसे लाँघकर लोग भीतर घुसत…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
देहली
चौखट/देहरी (२.२.१३) — गृहावग्रहणी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें