🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:47:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दोदना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दा+उदना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दा

अर्थ: दान देना, जाना, पालन करना, रक्षा करना, मार डालना, दुख देना, ग्रहण करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु

अंग्रेज़ी: to accept, to recieve, to obtain, to go, to protect, to kill, to hurt, to injure, to accept, to take

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्
  2. दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  3. दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दय (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादयम्दयेदयानि
द्वितीयादयम्दयेदयानि / न्दि
तृतीयादयेन / दादयाभ्याम् / द्भ्याम्दयैः / द्भिः
चतुर्थीदयाय / देदयाभ्याम् / द्भ्याम्दयेभ्यः / द्भ्यः
पञ्चमीदयात् / दयाद् / दःदयाभ्याम् / द्भ्याम्दयेभ्यः / द्भ्यः
षष्ठीदयस्य / दःदययोः / दोःदयानाम् / दाम्
सप्तमीदये / दिदययोः / दोःदयेषु / त्सु
सम्बोधनहे दयहे दयेहे दयानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दय् (भ्वादिगण) · अर्थ: दान देना, जाना, पालन करना, रक्षा करना, मार डालना, दुख देना, ग्रहण करना (दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदयतेदयेतेदयन्ते
मध्यमदयसेदयेथेदयध्वे
उत्तमदयेदयावहेदयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): दयते · लिट् (आत्मने.): दयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): दयिता · लृट् (आत्मने.): दयिष्यते · लोट् (आत्मने.): दयताम् · लङ् (आत्मने.): अदयत · विधिलिङ् (आत्मने.): दयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अदयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अदयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दयन · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दयिता · ण्यत्: दाय्यः · तव्य: दयितव्यः · अनीयर्: दयनीयः · क्त: दयितः · क्तवतु: दयितवान् · शानच्: दयमानः · क्त्वा: दयित्वा · ल्यप्: प्रदय्य · तुमुन्: दयितुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: त्ति · क्वसु: दयाम्बभूवान्

उदना

अर्थ: = उदक इत्यस्य उदन् आदेशः जल

व्युत्पत्ति: उन्द्+कनिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदन् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदउदनीउदानि
द्वितीयाउदउदनीउदानि
तृतीयाउदनाउदभ्याम्उदभिः
चतुर्थीउदनेउदभ्याम्उदभ्यः
पञ्चमीउदनःउदभ्याम्उदभ्यः
षष्ठीउदनःउदनोःउदनाम्
सप्तमीउदनिउदनोःउदसु
सम्बोधनहे उदन् / हे उदहे उदनीहे उदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दय
दय
daya
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दय संज्ञा पुं॰ [सं॰] दया । कृपा । करुणा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दय गतौ बधे, दाने पालने च भ्वा० आत्म० सक० सेट् । दयते अदयिष्ट अदयिढ्वम् अदयिध्वम् अदयिद्ध्वम् । दयाम् बभूव आस चक्रे । “न वा पलायाञ्चक्रे विर्दयाञ्चक्रे न राक्षसः” भट्टिः दया दयितः । “व्रजन्ति तेषां दयसे न कस्मात्” । “स चापि रुधिरैर्मर्त्तः स्वेषामप्यदयिष्ट न” भट्टिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3470,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दय, ञि ङ ग्रहणे । गतौ । वधे । दाने । अवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) अवनं पालनम् । ञि, दयितोऽस्ति । ङ दयते दीनं दयालुः । तेषां दयसे न कस्मात् । अत्र कर्म्मणि षष्ठी । इति दुर्गादासः ॥
दयः, पुं, (दय + बाहुलकात् अप ।) दया । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दादय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् | दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
उदनाउदन् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दा 📚 ➤ दान देना, जाना, पालन करना, रक्षा करना, मार डालना, दुख देना, ग्रहण करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु

उदना 📚 ➤ = उदक इत्यस्य उदन् आदेशः जल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दय 📚दया । कृपा । करुणा🟠🟢🟤
उदन् 📚(for 2. See s.v.) n. Ved. (defective in the strong cases, Pāṇ. vi, 1, …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दोदनादा + उदनागुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दा: दय् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें