🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:41:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दोला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दोला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दोला

अर्थ: डोली, पालकी

संस्कृत: नीली · पर्याय: नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका

व्युत्पत्ति: दोल +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दोला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दोला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. दोला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. दोला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. दोल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. दोल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दोला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादोलादोलेदोलाः
द्वितीयादोलाम्दोलेदोलाः
तृतीयादोलयादोलाभ्याम्दोलाभिः
चतुर्थीदोलायैदोलाभ्याम्दोलाभ्यः
पञ्चमीदोलायाःदोलाभ्याम्दोलाभ्यः
षष्ठीदोलायाःदोलयोःदोलानाम्
सप्तमीदोलायाम्दोलयोःदोलासु
सम्बोधनहे दोलेहे दोलेहे दोलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दोला
दोला
dolā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
झूला/डोली (2.8.53) प्रेंखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दोला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नील का पेड़ ।
२. हिंडोला । झूला ।
३. डोली या चँडोल ।
४. दे॰ दोलायंत्र (को॰) ।
५. अनिश्चयात्मक स्थिति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोला f. See below.
दोला f. litter, hammock, palanquin, swing (fig. = fluctuation, incertitude, doubt), MBh.; Kāv. &c. (rarely ˚ल m. or f(ई). )
the Indigo plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (498,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोला, दोलिका 1 A litter, palanquin. --2 A swing, hammock (fig. also); आसीत्स दोलाचलचित्तवृत्तिः R. 14. 34; 9. 46; 19. 44; संदेहदोलामारोप्यते K. 207. --3 Swinging, fluctuation. --4 Doubt, uncertainty. --5 The Indigo plant. --Comp. --अधिरूढ, --आरूढ a. (lit.) mounted on a swing; (fig.) uncertain, irresolute, disquieted. --युद्धं uncertainty of success, a fight with varying success; Śi. 18. 80.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0582-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दोला स्त्री दुल--अच् अ वा टाप् । (डोली) १ यानभेदे, २ उद्यानादौ क्रीडार्थं दोलनयन्त्रे च । स्वार्थे क । दोलिका तत्रार्थे अमरः । ३ स्वेदनार्थे यन्त्रभेदे शब्दा- र्थचि० । दोलां करोति क्यङ् दोलायते अदोलायिष्ट “मतिर्दोलायते न्यूनं सतामपि खलोक्तिभिः” हितो० “दोलायमानं गोविन्दं मञ्चस्थं मधुसूदनम् । रथस्थं वामनं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते” स्क० पु० उत्क० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3763,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दोला, स्त्री, नीलिनी । (दोल्यते अस्यामिति । दोलि + घञ् + टाप् ।) उद्यानादिषु क्रीडार्थं काष्ठादिमयो हिन्दोलकः । हेँदला इति भाषा । वाह्यखट्वा । डुली इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रेङ्खा २ । इत्यमरः । २ । ८ । ५३ ॥ दोली ३ खट्वाला ४ दोलिका ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रेङ्खः ६ । इति भरतधृतरत्नकोषः ॥ हिन्दोला ७ । इति हारावली । २१४ ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । ६२ । २७ । “द्विधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत् तदा । दोलेव मुहुरायाति याति चैव सभां प्रति ॥”) दोलाद्वाराभ्रमणगुणः । वातकोपनत्वम् । अङ्ग- स्थैर्य्यबलाग्निकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अस्य विवरणं चतुर्दोलशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-753-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दोला" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दोलादोला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दुल् + अच्)
अन्य सम्भावना: दोला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | दोला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दोला 📚 ➤ डोली, पालकी
संस्कृत: नीली · पर्याय: नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दोला 📚नील का पेड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दोला
नील के और नाम (२.४.९५) — रंजनी, श्रीफली, तुत्था, द्रोणी, नीलिनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दोला: दुल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें