🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दोली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दोलि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दोलि

अर्थ: उचकना, उठाना, फेंकना, डोलना, हिलना, झूला झुलाना

संस्कृत: उत्क्षेपे

अंग्रेज़ी: to uproot, to remove, to throw, to shake, to move, to swing

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दुल् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दुल् (चुरादिगण) · अर्थ: उचकना, उठाना, फेंकना, डोलना, हिलना, झूला झुलाना (उत्क्षेपे)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदूदुलतअदूदुलेताम्अदूदुलन्त
मध्यमअदूदुलथाःअदूदुलेथाम्अदूदुलध्वम्
उत्तमअदूदुलेअदूदुलावहिअदूदुलामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दोलयति · लट् (आत्मने.): दोलयते · लिट्: दोलयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): दोलयाञ्चक्रे · लुट्: दोलयिता · लुट् (आत्मने.): दोलयिता · लृट्: दोलयिष्यति · लृट् (आत्मने.): दोलयिष्यते · लोट्: दोलयतात् · लोट् (आत्मने.): दोलयताम् · लङ्: अदोलयत् · लङ् (आत्मने.): अदोलयत · विधिलिङ्: दोलयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): दोलयेत · आशीर्लिङ्: दोल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दोलयिषीष्ट · लुङ्: अदूदुलत् · लुङ् (आत्मने.): अदूदुलत · लृङ्: अदोलयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अदोलयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दोलन · ण्वुल्: दोलकः · तृच्: दोलयिता · यत्: दोल्यः · तव्य: दोलयितव्यः · अनीयर्: दोलनीयः · क्त: दोलितः · क्तवतु: दोलितवान् · शतृ: दोलयन् · स्य-शतृ: दोलयिष्यन् · शानच्: दोलयमानः · क्त्वा: दोलयित्वा · ल्यप्: प्रदोल्य · तुमुन्: दोलयितुम् · णमुल्: दोलम् · क्तिन्: दोल्ति · क्वसु: दोलयाम्बभूवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुल्
दुल्
dul
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुल् cl. 10. P. दोलयति, to swing, throw up, shake to and fro, Bhartṛ. iii, 43 (cf. तुल्, दोल, दोलाय).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (488,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुल् {c10c} U. (दोलयति-ते, दोलित) 1 To swing, shake to and fro, cause to oscillate or move about; कटिं चेद्दोलयेदाशु Ratimañjarī; दोलयन्द्वाविवाक्षौ Bh. 3. 39. --2 To move or shake upwards, throw up; दोलयति धूलिं वायुः Śabdak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0572-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दोलिदुल् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दोलि 📚 ➤ उचकना, उठाना, फेंकना, डोलना, हिलना, झूला झुलाना
संस्कृत: उत्क्षेपे

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दुल् 📚cl. 10. P. दोलयति, to swing, throw up, shake to and fro, Bhartṛ. iii, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दोलीदोलि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें