🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:10:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दोहद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दोहद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दोहद

अर्थ: क गर्भवती स्त्री की प्रबल रुचि

संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्

व्युत्पत्ति: दोहमाकर्ष ददाति- दा + (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दोहद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दोहद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दोहद (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादोहदम्दोहदेदोहदानि
द्वितीयादोहदम्दोहदेदोहदानि
तृतीयादोहदेनदोहदाभ्याम्दोहदैः
चतुर्थीदोहदायदोहदाभ्याम्दोहदेभ्यः
पञ्चमीदोहदात् / दोहदाद्दोहदाभ्याम्दोहदेभ्यः
षष्ठीदोहदस्यदोहदयोःदोहदानाम्
सप्तमीदोहदेदोहदयोःदोहदेषु
सम्बोधनहे दोहदहे दोहदेहे दोहदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दोहद
दोहद
dohada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इच्छा (1.7.28)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दोहद संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गर्भवाली स्त्री की इच्छा । उकौना । उ॰—प्रथम दोहदै क्यौं करौं निष्फल सुनि यह बात ।—केशव (शब्द॰) ।
२. गर्भवती स्त्री की मतली इत्यादि ।
३. गर्भा- वस्था ।
४. गर्भ का चिह्न ।
५. गर्भ ।
६. एक प्राचीन विश्वास । कविसमय । कविप्रसिद्धि । विशेष— इसके अनुसार सुंदर स्त्री के स्पर्श से प्रियंगु, पान की पीक थूकने से मौलसिरी, चरणाघात से अशोक, दृष्टिपात से तिलक, आलिंगन से कुर्वक, मृदुवार्ता से मंदार, हँसी से पटु, फूँक मारने से चंपा, मधुर गान से आप और नाचने से कच- नार इत्यादि वृक्ष फूलते हैं । इस संबंध में संस्कृत साहित्य में निम्नांकित श्लोक प्रचलित है—'स्त्रीणां स्पर्शात् प्रियंगुर्विकसति बकुलःशीधुगंडूष सेकात्' । पादाघातादशोकस्तिलककुरवकौ वीक्षणालिंगनाभ्याम् । मंदारी नर्मवाक्यात् पटु मृदुहमनात् चम्पको /?/क्त्रवातात् । चूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरो नर्त- नात् कर्णिकारः ।
७. फलित ज्योतिष के अनुसार यात्रा के समय दिशा, वार या तिथि के भेद से उनके दोष की शांति के लिये खाए या पीए जानेवाले कुछ निश्चित पदार्थ । विशेष—इनको अलग अलग दिग्दोहद, वारदोहद और तिथि- दोहद कहते हैं । जैसे,—यदि पूर्व की ओर जाने में कोई दोष हो, तो उसकी शांति घी खाने से होती है । पश्चिम जाने में कोई दोष हो तो वह मछली खाने से, दक्षिण की ओर का दोष तिल की खीर खाने से और उत्तर की ओर का दोष दूध पीने से शांत होता है । इसी प्रकार रविवार को घी, सोमवार को दूध, मंगल को गुड़, बुध को तिल, बृहस्पति को दही, शुक्र को जौ और शनिवार को उंडद खाने से यात्रा संबंधी वारदोष की शांति हो जाती है । प्रतिपदा को मदार का पत्ता, द्वितीया को चावल का धोया हुआ पानी, तृतीया को घी आदि खाने से यात्रा संबंधी तिथिदोष की शांति हो जाती है । इस प्रकार दोहद से किसी दिशा, वार या तिथि की यात्रा से होनेवाले समस्त अनिष्टों या दुष्ट फलों का निवारण हो जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोहद m. (also n., L.; probably Prākṛt for. दौर्हृद lit. sickness of heart, nausea) the longing of a pregnant woman for partic. objects (fig. said of plants which at budding time long to be touched by the foot or by the mouth [Ragh. xix, 12] of a lovely woman)
any morbid desire or wish for (loc. or comp. f(आ). ), Yājñ.; R.; Kālid.; Pañc.; Kathās. &c.
pregnancy
a kind of fragrant substance used as manure, Naiṣ. i, 82, Sch.
दोहद or दोहल (accord. to Luders fr. दुहली = द्विहृद्, ‘pregnant’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (499,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोहदः --दं [दोहमाकर्षं ददाति दा-क] 1 (a) The longing of a pregnant woman; प्रजावती दोहदशंसिनी ते R. 14. 45; उपेत्य सा दोहददुःखशीलतां यदेव वव्रे तदाश्यदाहृतं 3. 6, 7. (b) The desired object itself. --2 Pregnancy. --3 The desire of plants at budding time (as, for instance, of the Aśoka to be kicked by young ladies, of the Bakula to with sprinkled by mouthfuls of liquor &c.); महीरुहा दोहदसेकशक्तेराकालिकं कोरकमुद्गिरंति N. 3. 21; R. 8. 62; Me. 78; see अशोक. --4 Vehement desire; प्रवर्तितमहासमरदोहदा नरपतयः Ve. 4. --5 Wish or desire in general. --Comp. --लक्षणं {1} the fœtus, the embryo (= दौर्हृद-क्षण q. v.) {2} the period of passing from one stage of life to another.
दोहदः --दं [दोहमाकर्षं ददाति दा-क] 1 (a) The longing of a pregnant woman; प्रजावती दोहदशंसिनी ते R. 14. 45; उपेत्य सा दोहददुःखशीलतां यदेव वव्रे तदाश्यदाहृतं 3. 6, 7. (b) The desired object itself. --2 Pregnancy. --3 The desire of plants at budding time (as, for instance, of the Aśoka to be kicked by young ladies, of the Bakula to with sprinkled by mouthfuls of liquor &c.); महीरुहा दोहदसेकशक्तेराकालिकं कोरकमुद्गिरंति N. 3. 21; R. 8. 62; Me. 78; see अशोक. --4 Vehement desire; प्रवर्तितमहासमरदोहदा नरपतयः Ve. 4. --5 Wish or desire in general. --Comp. --लक्षणं {1} the fœtus, the embryo (= दौर्हृद-क्षण q. v.) {2} the period of passing from one stage of life to another.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0582-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दोहदं, क्ली, (दोहमाकर्षणं ददातीति । दोह + दा + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) इच्छा । इत्यमरः । १ । ७ । २७ ॥
दोहदः, पुं, क्ली, (दोहमाकर्षं ददातीति । दा + कः ।) गर्भिण्यभिलाषः । साद इति भाषा । तत्पर्य्यायः । दौर्हृदम् २ श्रद्धा ३ लालसा ४ । इति हेमचन्द्रः । ३ । २०५ ॥ जातुजः ५ । इति रत्नकोषः ॥ (यथा, याज्ञवल्क्यसंहितायाम् । ३ । ७९ । “दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् । वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात् कार्य्यं प्रियं स्त्रियाः ॥”) गर्भचिह्नम् । इति भरतधृतकोषान्तरम् ॥ (पुष्पोद्गमकौषधम् । यथा, रघौ । ८ । ६२ । “कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति । अलकाभरणं कथं नु तत् तव नेष्यामि निवापमाल्यताम् ॥” यथा च, मेघदूते । ७८ । “रक्ताशोकश्चलकिशलयः केशरस्तत्र कान्तः प्रत्यासन्नः कुरुवकवृतेर्माधवीमण्डपस्य । एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी काङ्क्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनास्याः ॥” अत्र यस्य यो दोहदः स धृतो मल्लिनाथेन यथा, -- “स्त्रीणां स्पर्शात् प्रियङ्गर्विकसति वकुलः शीधु- गण्डूषसेकात् [] पादाघातादशोकस्तिलककुरुवकौ वीक्षणालिङ्ग- नाभ्याम् । मन्दारो नर्म्मवाक्यात् पटुमृदुहसनात् चम्पको वक्त्रवातात् चूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरो नर्त्तनात् कर्णि- कारः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-754-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दोहद" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दोहददोहद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दोहद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दोहद 📚 ➤ क गर्भवती स्त्री की प्रबल रुचि
संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दोहद 📚गर्भवाली स्त्री की इच्छा । उकौना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दोहद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • दोहद: दोहमाकर्ष ददाति- दा + (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें