🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:47:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्योति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्योति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्योति

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to glow, to illumine

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्युत् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. द्योतिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. द्योतिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. द्योतिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — द्युत् (भ्वादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना (दीप्तौ)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअद्योतिष्टअद्योतिषाताम्अद्योतिषत
मध्यमअद्योतिष्ठाःअद्योतिषाथाम्अद्योतिध्वम्
उत्तमअद्योतिषिअद्योतिष्वहिअद्योतिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): द्योतते · लिट् (आत्मने.): दिद्युते · लुट् (आत्मने.): द्योतिता · लृट् (आत्मने.): द्योतिष्यते · लोट् (आत्मने.): द्योतताम् · लङ् (आत्मने.): अद्योतत · विधिलिङ् (आत्मने.): द्योतेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): द्योतिषीष्ट · लुङ्: अद्युतत् · लुङ् (आत्मने.): अद्योतिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अद्योतिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्योतन · ण्वुल्: द्योतकः · तृच्: द्योतिता · ण्यत्: द्योत्यः · तव्य: द्योतितव्यः · अनीयर्: द्योतनीयः · क्त: द्युतितः · क्तवतु: द्युतितवान् · शानच्: द्योतमानः · क्त्वा: द्युतित्वा · ल्यप्: प्रद्युत्य · तुमुन्: द्योतितुम् · णमुल्: द्योतम् · घञ्: द्योतः · क्तिन्: द्युत्ति · क्वसु: दिद्युत्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्युत्
द्युत्
dyut
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्युत् संज्ञा पुं॰ [सं॰] किरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्युत् mfn. advancing against, (ifc.), ib.
2. द्युत् cl. 1. Ā. द्योतते, AV.; MBh. (also ˚ति) &c. (pf. दिद्युते, p. ˚तान, RV. [cf. Pāṇ. vii, 4, 67], दिद्योत, AV.; ˚द्युतुर्, TS.; aor. अद्युतत् and अदिद्युतत्, Br.; अद्यौत्, RV.; Br., अद्योतिष्ट, Pāṇ. i, 3, 91; iii, 1, 55, Kāś. p. P. द्युतत् Ā. ˚तान or द्युतान, RV.; fut. द्योतिष्यति, Br.; ind.p. द्युतित्वा or द्योत्˚, Pāṇ. i, 2, 26, Kāś.; -द्युत्य, AitBr.) to shine, be bright or brilliant: Caus. द्योतयति (˚ते, Bhaṭṭ.) to make bright, illuminate, irradiate, MBh.; Kāv.; to cause to appear, make clear or manifest, express, mean, ṢaḍvBr.; Lāṭy.; Śaṃk.; Sāh. : Desid. दिद्युतिषते or दिद्योत्˚, Pāṇ. i, 2, 26, Kāś. : Intens. दविद्योत्, 3. pl. ˚द्युतति, RV.; AV.; Br.; देद्युत्यते, Pāṇ. vii, 4, 67, Kāś., to shine, glitter, be bright or brilliant
3. द्युत् f. shining, splendour, ray of light, RV.; MBh. &c. (cf. दन्त-).
3.4. द्युत् Caus. द्योतयति, to break, tear open, AV. iv, 23, 5 (cf. अभिवि-, आ-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (499,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्युत् {c1c} A. (द्योतते, द्युतित or द्योतित; desid. दिद्युतिषते, दिद्योतिषते) To shine, be bright or brilliant, दिद्युते च यथा रविः Bk. 14. 104; 6. 26, 7. 107; 8. 89. --Caus. (द्योतयति-ते) 1 To illuminate, irradiate; Bk. 8. 46; Ku. 6. 4. --2 To make clear, explain, elucidate. --3 To express, mean. --WITH अभि (Caus.) to illuminate; R. 6. 36. --वि to shine, be bright; व्यद्योतिष्ट सभावेद्यामसौ नरशिखित्रयी Śi. 2. 3; 1. 20.
द्युत् m. A ray of light.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0583-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्युत्, ऌ ङ दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-अकं-सेट् ।) ऌ, अद्युतत् । ङ, द्योतते दिद्युते । इति दुर्गादासः ॥
द्युत्, पुं, (द्युत् दीप्तौ + क्विप् ।) किरणः । इति हेमचन्द्रः । २ । १४ ॥ (द्योतमाने, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १० । ९९ । २ । “स हि द्युता विद्युता वेति साम ॥” द्यु ल अभिसर्पणे + क्विप् तुगामश्च । अभिगा- मिनि । यथा, भट्टिः । ५ । ४७ । “हरामि रामसौमित्री मृगो भूत्वा मृगद्युतौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-756-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्योतिद्युत् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: द्योतिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | द्योतिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्योति 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्युत् 📚किरण🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें