🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:52:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्यौ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्यौ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्यौ

अर्थ: आग

संस्कृत: पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

व्युत्पत्ति: दिव् + उन्, कित् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्यु (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. द्यु (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. द्या (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: द्यै + अच्
  4. द्या (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: द्यै + अच्
  5. द्या (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: द्यै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्यु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्युःद्यूद्यवः
द्वितीयाद्युम्द्यूद्यून्
तृतीयाद्युनाद्युभ्याम्द्युभिः
चतुर्थीद्यवेद्युभ्याम्द्युभ्यः
पञ्चमीद्योःद्युभ्याम्द्युभ्यः
षष्ठीद्योःद्य्वोःद्यूनाम्
सप्तमीद्यौद्य्वोःद्युषु
सम्बोधनहे द्योहे द्यूहे द्यवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्यु
द्यु
dyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विहायस, नाक और द्यु भी — (इनमें 'द्यु') अव्यय है (1.2.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्यु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दिन ।
२. आकाश ।
३. स्वर्ग ।
४. अग्नि
५. सूर्यलोक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्यु cl. 2. P. द्यौति (Dhātup. xxiv, 31; pf. दुद्याव, 3. pl. दुद्युवुर्) to go against, attack, assail, Bhaṭṭ.
2. द्यु for 3. दिव् as inflected stem and in comp. before consonants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (499,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्यु {c2c} P. (द्यौति) To advance towards, encounter, attack, assail; Bk. 6. 118, 14. 101.
द्यु n. 1 A day. --2 The sky. --3 Brightness. --4 Heaven. --5 Sharpness; cf. अद्यु. --m. Fire. (द्यु is a substitute for दिव् f. before terminations beginning with consonants and in compounds). --Comp. --गः a bird. --चरः {1} a planet. {2} a bird. --जयः attainment or gaining of heaven. --दलः noon. --धुनिः f., --नदी the heavenly Ganges. --निवासः a deity, god; शोकाग्निनाऽगाद् द्युनिवासभूयं Bk. 3. 21. --निवासिन् m. {1} a deity. {2} a virtuous man. --पतिः {1} the sun. {2} an epithet of Indra. --मणिः the sun. --योषित् f. an apsaras. --लोकः heaven. --षद्, --सद् m. {1} a god, deity; Śi. 1. 43. {2} a planet. --सरित् f. the Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0583-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्यु अभिसर्पणे अदा० पर० सक० अनिट् । द्यौति अद्यौषीत् । दुद्याव । “गुहाया निरगात् बाली सिंहो मृगमिव द्युवन्” भट्टिः ।
द्यु न० दिव--उन् किच्च बा० वलोपश्च । १ दिने २ गगने ३ स्वर्गे च विश्वः ४ अग्नौ पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3772,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्यु, ल अभिसर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- परं-सकं-अनिट् ।) अभिसर्पणं आभिमुख्येन गमनम् । ल, द्यौति सिंहो मृगानिव । इति दुर्गादासः ॥
द्यु, क्ली, (द्यौतीति । द्यु + क्विप् ।) दिनम् । गगणम् । स्वर्गः । इति विश्वः ॥
द्युः, पुं, (द्यु + क्विप् ।) अग्निः । इति मेदिनी । ये, २ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-756-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्यौद्यु (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्यु (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | द्या (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: द्यै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्यौ 📚 ➤ आग
संस्कृत: पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्यु 📚दिन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्यु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्यौ: दिव् + उन्, कित् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें