🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:04:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्यु
dyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विहायस, नाक और द्यु भी — (इनमें 'द्यु') अव्यय है (1.2.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्यु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दिन ।
२. आकाश ।
३. स्वर्ग ।
४. अग्नि
५. सूर्यलोक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्यु cl. 2. P. द्यौति (Dhātup. xxiv, 31; pf. दुद्याव, 3. pl. दुद्युवुर्) to go against, attack, assail, Bhaṭṭ.
2. द्यु for 3. दिव् as inflected stem and in comp. before consonants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (499,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्यु {c2c} P. (द्यौति) To advance towards, encounter, attack, assail; Bk. 6. 118, 14. 101.
द्यु n. 1 A day. --2 The sky. --3 Brightness. --4 Heaven. --5 Sharpness; cf. अद्यु. --m. Fire. (द्यु is a substitute for दिव् f. before terminations beginning with consonants and in compounds). --Comp. --गः a bird. --चरः {1} a planet. {2} a bird. --जयः attainment or gaining of heaven. --दलः noon. --धुनिः f., --नदी the heavenly Ganges. --निवासः a deity, god; शोकाग्निनाऽगाद् द्युनिवासभूयं Bk. 3. 21. --निवासिन् m. {1} a deity. {2} a virtuous man. --पतिः {1} the sun. {2} an epithet of Indra. --मणिः the sun. --योषित् f. an apsaras. --लोकः heaven. --षद्, --सद् m. {1} a god, deity; Śi. 1. 43. {2} a planet. --सरित् f. the Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0583-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्यु अभिसर्पणे अदा० पर० सक० अनिट् । द्यौति अद्यौषीत् । दुद्याव । “गुहाया निरगात् बाली सिंहो मृगमिव द्युवन्” भट्टिः ।
द्यु न० दिव--उन् किच्च बा० वलोपश्च । १ दिने २ गगने ३ स्वर्गे च विश्वः ४ अग्नौ पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3772,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्यु, ल अभिसर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- परं-सकं-अनिट् ।) अभिसर्पणं आभिमुख्येन गमनम् । ल, द्यौति सिंहो मृगानिव । इति दुर्गादासः ॥
द्यु, क्ली, (द्यौतीति । द्यु + क्विप् ।) दिनम् । गगणम् । स्वर्गः । इति विश्वः ॥
द्युः, पुं, (द्यु + क्विप् ।) अग्निः । इति मेदिनी । ये, २ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-756-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें