🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:56:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्राख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्राख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्राख

अर्थ: सूखना, शुष्क होना, भूषित करना, कार्यक्षम होना, रोकना, निषेध करना

संस्कृत: शोषणालमर्थयोः

अंग्रेज़ी: to dry out, to decorate, to be sufficient, to refuse, to prevent, to stop

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्राख् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. द्राख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्राख् + घञ्
  3. द्राख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्राख् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — द्राख् (भ्वादिगण) · अर्थ: सूखना, शुष्क होना, भूषित करना, कार्यक्षम होना, रोकना, निषेध करना (शोषणालमर्थयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्राखतात् / द्राखताद् / द्राखतुद्राखताम्द्राखन्तु
मध्यमद्राख / द्राखतात् / द्राखताद्द्राखतम्द्राखत
उत्तमद्राखाणिद्राखावद्राखाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: द्राखति · लिट्: दद्राख · लुट्: द्राखिता · लृट्: द्राखिष्यति · लोट्: द्राखतात् · लङ्: अद्राखत् · विधिलिङ्: द्राखेत् · आशीर्लिङ्: द्राख्यात् · लुङ्: अद्राखीत् · लृङ्: अद्राखिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्राखण · ण्वुल्: द्राखकः · तृच्: द्राखिता · ण्यत्: द्राख्यः · तव्य: द्राखितव्यः · अनीयर्: द्राखणीयः · क्त: द्राखितः · क्तवतु: द्राखितवान् · शतृ: द्राखन् · स्य-शतृ: द्राखिष्यन् · क्त्वा: द्राखित्वा · ल्यप्: प्रद्राख्य · तुमुन्: द्राखितुम् · णमुल्: द्राखम् · घञ्: द्राखः · क्तिन्: द्राक्ति · क्वसु: दद्राख्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्राख्
द्राख्
drākh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्राख् cl. 1. P. द्राखति, to become dry or arid; to be able or competent; to adorn; to prohibit or prevent, Dhātup. v, 10 (cf. ध्राक्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (501,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्राख् {c1c} P. (द्राखति) 1 To become dry. --2 To be able, or sufficient. --3 To prohibit, prevent. --4 To adorn, grace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्राखद्राख् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्राख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्राख् + घञ् | द्राख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्राख् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्राख 📚 ➤ सूखना, शुष्क होना, भूषित करना, कार्यक्षम होना, रोकना, निषेध करना
संस्कृत: शोषणालमर्थयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्राख् 📚cl. 1. P. द्राखति, to become dry or arid; to be able or competent; to …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें