🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:34:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्राघ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्राघ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्राघ

अर्थ: शक्तिमान होना, लम्बा करना, तानना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सामर्थ्ये आयामे च

अंग्रेज़ी: to be competent, to be able, to be powerful, to stretch, to spread

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्राघ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्राघ् + घञ्
  2. द्राघ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्राघ् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — द्राघ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्राघःद्राघौद्राघाः
द्वितीयाद्राघम्द्राघौद्राघान्
तृतीयाद्राघेणद्राघाभ्याम्द्राघैः
चतुर्थीद्राघायद्राघाभ्याम्द्राघेभ्यः
पञ्चमीद्राघात् / द्राघाद्द्राघाभ्याम्द्राघेभ्यः
षष्ठीद्राघस्यद्राघयोःद्राघाणाम्
सप्तमीद्राघेद्राघयोःद्राघेषु
सम्बोधनहे द्राघहे द्राघौहे द्राघाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — द्राघ् (भ्वादिगण) · अर्थ: शक्तिमान होना, लम्बा करना, तानना (सामर्थ्ये आयामे च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्राघतेद्राघेतेद्राघन्ते
मध्यमद्राघसेद्राघेथेद्राघध्वे
उत्तमद्राघेद्राघावहेद्राघामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): द्राघते · लिट् (आत्मने.): दद्राघे · लुट् (आत्मने.): द्राघिता · लृट् (आत्मने.): द्राघिष्यते · लोट् (आत्मने.): द्राघताम् · लङ् (आत्मने.): अद्राघत · विधिलिङ् (आत्मने.): द्राघेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): द्राघिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अद्राघिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अद्राघिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्राघण · ण्वुल्: द्राघकः · तृच्: द्राघिता · ण्यत्: द्राघ्यः · तव्य: द्राघितव्यः · अनीयर्: द्राघणीयः · क्त: द्राघितः · क्तवतु: द्राघितवान् · शानच्: द्राघमाणः · क्त्वा: द्राघित्वा · ल्यप्: प्रद्राघ्य · तुमुन्: द्राघितुम् · णमुल्: द्राघम् · घञ्: द्राघः · क्तिन्: द्राग्धि · क्वसु: दद्राघ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्राघ
द्राघ
drāgha
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्राघ आयासे शक्ता भ्रमे च भ्वा० पर० अक० सेट् । द्राघति अद्राघीत् । ऋदित् णिचि चङि अदद्राघत् त । दद्राघ केचित् अस्य इदित्त्वमपीच्छन्ति द्राङ्घति अद्राङ्घीत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3783,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्राघ, ऋ ङ श्रमायामशक्तिषु । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वां-परं-अकं-दीर्घीकरणे सकं-सेट् ।) श्रमः खेदः । आयामो दीर्घीकरणम् । शक्तिः सामर्थ्यम् । ऋ, अदद्राघत् । ङ, द्राघते जनः खेद्यते इत्यर्थः । द्राघते वस्त्रं जनो दीर्घं करोति इत्यर्थः । द्राघते घावितुं वाजी समर्थः स्यादि- त्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-759-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्राघद्राघ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्राघ् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: द्राघ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्राघ् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्राघ 📚 ➤ शक्तिमान होना, लम्बा करना, तानना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सामर्थ्ये आयामे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्राघ 📚आयासे शक्ता भ्रमे च भ्वा० पर० अक० सेट् । द्राघति अद्राघीत् । ऋदित् णिच…🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्राघ: द्राघ् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें