🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:48:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रोह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रोह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रोह

अर्थ: किसी के विरुद्ध षड्यन्त्र रचना, आघात या आक्रमण करने की चेष्टा, क्षति, उपद्रव, ईर्ष्या

व्युत्पत्ति: द्रुह् + घञ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रोह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्रोह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रोहःद्रोहौद्रोहाः
द्वितीयाद्रोहम्द्रोहौद्रोहान्
तृतीयाद्रोहेणद्रोहाभ्याम्द्रोहैः
चतुर्थीद्रोहायद्रोहाभ्याम्द्रोहेभ्यः
पञ्चमीद्रोहात् / द्रोहाद्द्रोहाभ्याम्द्रोहेभ्यः
षष्ठीद्रोहस्यद्रोहयोःद्रोहाणाम्
सप्तमीद्रोहेद्रोहयोःद्रोहेषु
सम्बोधनहे द्रोहहे द्रोहौहे द्रोहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रोह
द्रोह
droha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रोह संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰, द्रोही] दूसरे का अहितचिंतन । प्रतिहिंसा का भाव । बैर । द्वेष । अपराध । त्रुटि । हिंसन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रोह m. injury, mischief, harm, perfidy, treachery, wrong, offence, Mn.; MBh.; R. &c.
द्रोह &c. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (502,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रोहः [द्रुह् भावे-घञ्] 1 Plotting against, seeking to hurt or assail, injury, mischief, malice; अद्रोहशपथं कृत्वा Pt. 2. 35; Bg. 1. 38; Ms. 2. 161, 7. 48, 9. 17. --2 Treachery, perfidy. --3 Wrong, offence. --4 Rebellion. --Comp. --अटः {1} a [] religious impostor, hypocrite, impostor. {2} a hunter. {3} a false man. --चिंतनं a malicious thought, malice prepense, a thought or attempt to injure. --बुद्धि a. bent on mischief or evil design. (--द्धिः f.) a wicked or evil purpose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0586-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रोह पु० द्रुह--भावे घञ् । १ अनिष्टचिन्तने २ छद्मबधे ३ हिंसा मात्रे च । “पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । वाग्दण्डजञ्च पारुष्यं क्रोधजीऽपि गणोऽष्टकः” मनुः द्रोहश्छद्मबधः” कुल्लू० “द्रोहो जिघांसा” म० त० रघु० “विनापि शीर्षकात् कुर्य्यात् नृपद्रोहे तु पातके” मनुः अत्र हन्तुमिच्छा अनिष्टचिन्तनं वा द्रोहपदार्थः । “द्रोहोद्रेकमहोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्” काव्यप्र० द्रोहः जातोऽस्य तारका० इतच् । द्रोहित जातद्रोहे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3790,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रोहः, पुं, (द्रुह् + भावे घञ् ।) जिघांसा । अनिष्टचिन्तनम् । तत्पर्य्यायः । अपक्रिया २ । इति हेमचन्द्रः । ६ । १५१ ॥ यथा, कूर्म्मपुराणे । “देवद्रोहाद्गुर्रोर्द्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः ॥” (छद्मवधः । यथा, मनौ । ७ । ४८ । “पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्षासूयार्थदूषणम् । वाग्दण्डश्चापि पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ॥” “द्रोहश्छद्मवधः ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-763-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्रोह" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रोहद्रोह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: द्रुह् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रोह 📚 ➤ किसी के विरुद्ध षड्यन्त्र रचना, आघात या आक्रमण करने की चेष्टा, क्षति, उपद्रव, ईर्ष्या

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रोह 📚दूसरे का अहितचिंतन । प्रतिहिंसा का भाव । बैर । द्वेष । अपराध । त्रुटि …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्रोह: द्रुह् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें