🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:50:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्वारक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्वारक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्वारक

अर्थ: ढकना, घिरना, छिपाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्थगने

अंग्रेज़ी: to cover,to surround, to conceal

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्वारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्वृ + ण्वुल्
  2. द्वारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — द्वारक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वारकःद्वारकौद्वारकाः
द्वितीयाद्वारकम्द्वारकौद्वारकान्
तृतीयाद्वारकेणद्वारकाभ्याम्द्वारकैः
चतुर्थीद्वारकायद्वारकाभ्याम्द्वारकेभ्यः
पञ्चमीद्वारकात् / द्वारकाद्द्वारकाभ्याम्द्वारकेभ्यः
षष्ठीद्वारकस्यद्वारकयोःद्वारकाणाम्
सप्तमीद्वारकेद्वारकयोःद्वारकेषु
सम्बोधनहे द्वारकहे द्वारकौहे द्वारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — द्वृ (भ्वादिगण) · अर्थ: ढकना, घिरना, छिपाना (स्थगने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्वरतिद्वरतःद्वरन्ति
मध्यमद्वरसिद्वरथःद्वरथ
उत्तमद्वरामिद्वरावःद्वरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: द्वरति · लिट्: दद्वार · लुट्: द्वर्ता · लृट्: द्वरिष्यति · लोट्: द्वरतात् · लङ्: अद्वरत् · विधिलिङ्: द्वरेत् · आशीर्लिङ्: द्वर्यात् · लुङ्: अद्वार्षीत् · लृङ्: अद्वरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्वरण · ण्वुल्: द्वारकः · तृच्: द्वर्ता · ण्यत्: द्वार्यः · तव्य: द्वर्तव्यः · अनीयर्: द्वरणीयः · क्त: द्वृतः · क्तवतु: द्वृतवान् · शतृ: द्वरन् · स्य-शतृ: द्वरिष्यन् · क्त्वा: द्वृत्वा · ल्यप्: प्रद्वृत्य · तुमुन्: द्वर्तुम् · णमुल्: द्वारम् · घञ्: द्वारः · क्तिन्: द्वृति · क्वसु: दद्वृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्वारक
द्वारक
dvāraka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वारक n. door, gate, MBh.
द्वारक mfn. ifc. occasioned or caused by, Śaṃk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (504,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वारक न० द्वारेण प्रशस्तेन कायति कै--क । द्वारकापुर्य्याम् त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3808,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वारकः, पुं, (द्वारेण प्रशस्तप्रतीहारेण कायति शोभते इति । कै + कः) द्वारका । इति शब्द- रत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-766-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्वारकद्वारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्वृ + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: द्वारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्वारक 📚 ➤ ढकना, घिरना, छिपाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्थगने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्वारक 📚n. door, gate, MBh🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्वारक: द्वृ + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬