🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:01:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्वैध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्वैध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्वैध

अर्थ: दोहरा, दुगुना

संस्कृत: राज्यगुणः · पर्याय: सन्धि, विग्रह, यान, आसन, आश्रय

व्युत्पत्ति: द्वि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्वैध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. द्वैध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्वैध (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वैधम्द्वैधेद्वैधानि
द्वितीयाद्वैधम्द्वैधेद्वैधानि
तृतीयाद्वैधेनद्वैधाभ्याम्द्वैधैः
चतुर्थीद्वैधायद्वैधाभ्याम्द्वैधेभ्यः
पञ्चमीद्वैधात् / द्वैधाद्द्वैधाभ्याम्द्वैधेभ्यः
षष्ठीद्वैधस्यद्वैधयोःद्वैधानाम्
सप्तमीद्वैधेद्वैधयोःद्वैधेषु
सम्बोधनहे द्वैधहे द्वैधेहे द्वैधानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्वैध
द्वैध
dvaidha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वैध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विरोध । परस्पर विरोघ । राजनीति के षड्गुणों में से एक जिसमें परस्पर के व्यवहार में गुप्त और प्रकट स्वभाव रखना पड़ता है अर्थात् मुख्य उद् देश्य गुश रखकर दूसरा उद्देश्य प्रकट किया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वै—ध See द्वैध.
द्वैध mf(ई)n. (fr. द्वि-धा) twofold, double, Pāṇ. v, 3, 45, Vārtt. 1, Pat. (cf. अ-)
द्वैध n. a twofold form or state, duality, duplicity, division, separation into two parts, contest, dispute, doubt, uncertainty, Lāṭy.; Mn.; MBh. &c.
double resource, secondary array or reserve, Mn. vii, 161, 167
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (507,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वैध a. (धी f.) Twofold, double. --धं 1 Duality, twofold nature or state. --2 Separation into two parts. --3 Double resource, secondary reserve. --4 Diversity, difference, conflict, contest, variance; श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात् तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ Ms. 2. 14 9. 32; Y. 2. 78. --5 Doubt, uncertainty; Bg. 5. 25; Ve. 6. 44. --6 Double-dealing, duplicity, one of the six modes of foreign policy; see द्वैधीभाव below and गुण. --7 Contradiction. --धं ind. 1 In two parts. --2 In two ways, doubly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0589-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वैध त्रि० धमुञन्तात् स्वार्थे बार्त्ति० स्वार्थे ड । १ द्विप्रकारे । “बहुलं परिगृह्णीयात् साक्षिद्वैधे नराधिपः” मनुः । “ततः साक्षिबलं साधु द्वैधवादकृतं भवेत्” भा० शा० ८५ अ० । राज्ञां सन्ध्यादिषु षट्सु गुणेषु २ गुणभेदे “सन्घिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः” अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3831,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वैधं, व्य, (द्वि + “संख्याया विधार्थे धा ।” ५ । ३ । ४२ । इति धा । “द्वित्र्योश्च धमुञ् ।” ५ । ३ । ४५ । इति धा इत्यस्य धमुञ् ।) द्विप्रकारम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, हरिवंशे । १ । ३० । “तदण्डमकरोद्द्वैधं दिवं भुवमथापि च ॥” क्ली, “धमुञन्तात् स्वार्थे डदर्शनम् ।” इति वार्त्ति- कोक्त्या डः । राज्ञां षड्गुणानामन्यतमः । इत्य- मरः । २ । ८ । १८ ॥) एकेन सन्धिरपरेण विग्रहः इति द्वौ प्रकारौ द्वैधं निपातितम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (तच्च द्विविधम् । यथा, मनुः । ७ । १६७ । “बलस्य स्वामिनश्चैव स्थितिः कार्य्यार्थसिद्धये । द्विविधं कीर्त्तते द्वैधं षाड्गुण्यगुणवेदिभिः ॥”) विवादः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (द्विप्रकारम् । यथा, मनुः । ८ । ७३ । “बहुत्वं परिगृह्णीयात् साक्षिद्वैधे नराधिपः । समेषु तु गुणोत्कृष्टान् गुणद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥” त्रि । यथा, “पथि द्वेधानि तृणानि ।” इति सिद्धान्तकौमुदी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-772-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्वैधद्वैध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्वैध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्वैध 📚 ➤ दोहरा, दुगुना
संस्कृत: राज्यगुणः · पर्याय: सन्धि, विग्रह, यान, आसन, आश्रय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्वैध 📚विरोध । परस्पर विरोघ । राजनीति के षड्गुणों में से एक जिसमें परस्पर के …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें