🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:35:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धंदर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धम्+दर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धम्

अर्थ: रखने वाला, संभालने वाला

व्युत्पत्ति: धा +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. ध (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. ध (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधःधौधाः
द्वितीयाधम्धौधान्
तृतीयाधेनधाभ्याम्धैः
चतुर्थीधायधाभ्याम्धेभ्यः
पञ्चमीधात् / धाद्धाभ्याम्धेभ्यः
षष्ठीधस्यधयोःधानाम्
सप्तमीधेधयोःधेषु
सम्बोधनहे धहे धौहे धाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

दर

अर्थ: डरना, भय करना

संस्कृत: भये

अंग्रेज़ी: to be afraid

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. दर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: डरना, भय करना (भये)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदरतात् / दरताद् / दरतुदरताम्दरन्तु
मध्यमदर / दरतात् / दरताद्दरतम्दरत
उत्तमदराणिदरावदराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दरति · लिट्: ददार · लुट्: दरिता · लृट्: दरिष्यति · लोट्: दरतात् · लङ्: अदरत् · विधिलिङ्: दरेत् · आशीर्लिङ्: दीर्यात् · लुङ्: अदारीत् · लृङ्: अदरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दरण · ण्वुल्: दारकः · तृच्: दरीता · ण्यत्: दार्यः · तव्य: दरीतव्यः · अनीयर्: दरणीयः · क्त: दीर्णः · क्तवतु: दीर्णवान् · शतृ: दरन् · स्य-शतृ: दरीष्यन् · क्त्वा: दीर्त्वा · ल्यप्: प्रदीर्य · तुमुन्: दरीतुम् · णमुल्: दारम् · क्तिन्: दीर्णि · क्वसु: दिदीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध
ध
dha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध हिंदी या वर्णमाला का उन्नीसवाँ व्यंजन और तवर्ग का चौथा वर्ण जिसका उच्चारण स्थान दंतमूल है । इसके उच्चारण में आभ्यंतर प्रयत्न आवश्यक होता है और जीभ की नोक ऊपरी दाँतों की जड़ में लगानी पड़ती है । बाह्य प्रयत्न संवार, नाद, घोष महाप्राण हैं ।
ध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्मा ।
२. कुबेर ।
३. गुण । नैतिक गुण ।
४. धैवत स्वरसंकेत (संगीत) ।
५. धर्म ।
६. धन । संपत्ति [को॰] ।
ध २ [प्रत्य॰] धारण करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ध aspirate of the preceding letter,
2. ध mf(आ)n. (√ 1. धा; cf. 2. धा) ifc. placing, putting
holding, possessing, having
bestowing, granting, causing &c. (cf. अ-दोम-ध, गर्भ-ध)
ध m. N. of Brahmā or Kubera, L.
(in music) the 6th note of the gamut
virtue, merit, L.
ध n. wealth, property, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध a. (At the end of comp.) Placing, holding, containing, causing &c. --धः 1 An epithet of Brahmā. --2 N. of Kubera. --3 Virtue, moral merit. --धं Wealth, property.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0590-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध पु० दधाति धा--ड । १ धर्मे २ कुवेरे ३ ब्रह्मणि च । ४ धने न० मेदि० । ५ धकारवर्णे “धोधनार्थो रुचिः स्थाणुः” वर्णाभिधानम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3835,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध, धकारः । स तवर्गचतुर्थो वर्णो व्यञ्जनोनविंशश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, शिक्षायाम् । १७ । “दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ।” इति ॥) अस्य स्वरूपं यथा, -- “धकारं परमेशानि ! कुण्डली मोक्षरूपिणी । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणमयं देवि ! त्रिशक्तिसहितं सदा । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं धकारं हृदि भावय ॥ पीतविद्युल्लताकारं चतुर्व्वर्गप्रदायकम् ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ “त्रिकोणरूपरेखायां त्रयो देवा वसन्ति च । विश्वेश्वरी विश्वमाता वामतः स्कन्धतः स्थिता ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ अस्य ध्यानं यथा, -- “षड्भुजां मेघवर्णाञ्च रक्ताम्बरधरां पराम् । वरदां शोभनां रम्यां चतुर्व्वर्गप्रदायिनीम् ॥ एवं ध्यात्वा धकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” अस्य नामानि यथा -- “धो धनार्थो रुचिः स्थाणुः सात्वतो योगिनीप्रियः । मीनेशः शङ्खिनी तोयं नागेशो विश्वपाबनी ॥ धिषणा धरणा चिन्ता नेत्रयुग्मं प्रियो मतिः । पीतवासा त्रिवर्णा च धाता धर्म्मप्लवङ्गमः ॥ सन्दर्शो मोहनो लज्जा वज्रतुण्डाधरं धरा । वामपादाङ्गुलेर्म्मूलं ज्येष्ठा सुरपुरं भवः ॥ स्पर्शात्मा दीर्घजङ्घा च धनेशो धनमञ्चयः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
धं, क्ली, (दधाति सुखमिति । धा + डः ।) धनम् । इति मेदिनी । धे, १ ॥
धः, पुं, (दधाति धरति विश्वमिति । धा + डः ।) ब्रह्मा । (दधाति निधिमिति ।) कुवेरः । (दधाति जीवानां शुभाशुभमिति ।) धर्म्मः । इति मेदिनी । धे, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-773-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धम्ध (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ध (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | ध (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
दरदॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | दर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धम् 📚 ➤ रखने वाला, संभालने वाला

दर 📚 ➤ डरना, भय करना
संस्कृत: भये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दॄ 📚cl. 9. P. दृणाति Pot. -दृणीयात्, ŚBr.; cl. 2. P. 2. sg. Subj. दर्षि, …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
धंदरधम् + दरअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें