🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:42:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धनंजयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धनंजयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धनंजयः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: = prec. mfn., RV.; AV.; TBr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धनंजय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धनंजय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधनंजयःधनंजयौधनंजयाः
द्वितीयाधनंजयम्धनंजयौधनंजयान्
तृतीयाधनंजयेनधनंजयाभ्याम्धनंजयैः
चतुर्थीधनंजयायधनंजयाभ्याम्धनंजयेभ्यः
पञ्चमीधनंजयात् / धनंजयाद्धनंजयाभ्याम्धनंजयेभ्यः
षष्ठीधनंजयस्यधनंजययोःधनंजयानाम्
सप्तमीधनंजयेधनंजययोःधनंजयेषु
सम्बोधनहे धनंजयहे धनंजयौहे धनंजयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धनंजय
धनंजय
dhanaṃjaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धनंजय १ वि॰ [सं॰ धनञ्जय] धन को जीतने अर्थात् प्रास करनेवाला ।
धनंजय २ संज्ञा पुं॰
१. अग्नि । उ॰—असंजोग ते कहुँ कहैं, एक अर्थ कबिराई । कहें धनंजय धूम बिनु, पावक जान्यों जाइ ।— भिखारी॰, ग्र॰, भा॰ २, पृ॰ ७ । विशेष—इनकी पूजा से धन की प्राप्त होती है ।
२. चित्रक वृक्ष । चीता ।
३. अर्जुन का एक नाम ।
४. अर्जुन वुक्ष ।
५. विष्णु ।
६. एक नाग का नाम जो जलाशयों का अधिपति कहा गया है ।
७. शरीरस्थ पाँच वायुओं में से एक । विशेष—यह वायु पोषण करनेवाली मानी गई है (वेदांतसार) । सुबोधिनी टोका में लिखा है कि यह मरने पर भी वनी रहती है । इससे शरीर फूलता है । ललाट, स्कंध, हृदय, नाभि, अस्थि और त्वचा इसके रहने के स्थान कहे गए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धन—ं-जय mfn. = prec. mfn., RV.; AV.; TBr.
धन—ं-जय m. fire, Kāṭh.
a partic. vital air supposed to nourish the body, Vedāntas.
Plumbago Zeylanica, L.
N. of Arjuna, MBh.; Hariv.
the 9th day of the Karma-māsa (s.v.), the plant Terminalia Arjuna, L.
N. of a serpent-demon, MBh.; Hariv.; BhP.
of a Vyāsa, VP.
of a king of Kaliṅga, Kathārṇ.
of a king of Kausthalapura, L.
of the author of the Dala-rūpaka &c. (see below)
of a merchant, SkandaP.
of a Brāhman pl. his descendants, Pravar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनंजयः 1 N. of Arjuna; (the name is thus derived in Mb.: --सर्वाञ्जनपदाञ्जित्वा वित्तमादाय केवलं । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनंजयं ॥). --2 An epithet of fire. --3 N. of Viṣṇu. --4 A kind of vital air nourishing the body.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0591-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनञ्जय धनं जयति सम्पादयति जि--खच् मुम् । १ वह्नौ “धनमिच्छेत् हुताशनात्” इत्युक्तेस्तस्य धनदत्वात्तथात्वम् २ चित्रकवृक्षे च अमरः । “सर्वान् जनपदान् जित्वा वित्तमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनञ्जयम्” मा० विरा० ४४ अ० उत्तरं प्रति अर्जुनेन स्वनामनिर्वचनयुक्ते ३ अर्जुने “पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देव- दत्तं धनञ्जयः” गीता । “विजित्य यः प्राज्यमयच्छदुत्त- रान् कुरूनकुप्यं वसु वासवोपमः । स वल्कलवासांसि तवाधुना हरन् करोति मन्युंन कथं धनञ्जयः” किरा० । ४ तन्नामनामके अर्जुनवृक्षे रत्नमा० । ५ विष्णौ च । “अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः” विष्णुसं० । धन--रवे अच् धनस्य शब्दस्य जयनात् शब्दावाच्यत्वात् तस्य तथात्वम् “धनञ्जयस्तथा घोषे महारजतवर्णकः । ललाटे चोरसि स्कन्धे हृदि नाभौ त्वगादिषु” योगार्णवोक्ते ६ देहस्थे वायुभेदे । ७ नागभेदे च “शेषः प्रथमतो जातः वासुकिन्तदनन्तरम् । ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयौ” भा० आ० ३५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3837,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनञ्जयः, पुं, (धनं जयति सम्पादयतीति । जि + खच् + मुम् । “धनमिच्छेत् हुताशनात् ।” इत्युक्तेरस्य तथात्वम् ।) अग्निः । चित्रकवृक्षः । इत्यमरः । १ । १ । ५६ ॥ (धनं जयति अरीन् निर्जित्य अर्ज्जयतीति । जि + खच् + मुम् च ।) अर्ज्जुनः । (अस्य निरुक्तिर्यथा, महाभारते । ४ । ४२ । १३ । “सर्व्वान् जनपदान् जित्वा वित्तमाश्रित्य केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनञ्जयम् ॥”) नागभेदः । स तु जलाशयाधिपतिः । (यथा, महाभारते । २ । ९ । ९ । “कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ । मणिमान् कुण्डधारश्च कर्कोटकधनञ्जयौ ॥”) देहमारुतः । स च शरीरवाह्यपञ्चवाय्वन्तर्गतः इति मेदिनी । ये, १२० ॥ (“धनञ्जयः पोषण- करः ।” इति वेदान्तसारः । ३३ ॥ “न जहाति मृतञ्चापि सर्व्वव्यापी धनञ्जयः ॥” इति सुबोधिनी ॥) “धनञ्जयस्तथा घोषे महारजतवर्णकः । ललाटे चोरसि स्कन्धे हृदि नाभौ त्वगस्थिषु ॥” इति शारदातिलकटीकायां राघवभट्टः ॥ अर्ज्जुनवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ * ॥ (गोत्र- विशेषः । तद्बंशीये, त्रि । यथा, महाभारते । २ । ३३ । ३४ । “धनञ्जयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत् ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ८३ । “अनिर्द्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः ॥” “यत् दिग्विजये धनं प्रभूतं अजयत्तेन धनञ्जयः । ‘पाण्डवानां धनञ्जयः ।’ इति भगवद्वचनात् ।” इति शाङ्करभाष्यम् ॥ षोडशद्वापरस्य व्यासः । यथा, देवीभागवते । १ । ३ । ३० । “त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-777-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धनंजयःधनंजय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धनंजयः 📚 ➤ धन को जीतने अर्थात् प्रास करनेवाला उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): = prec. mfn., RV.; AV.; TBr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धनंजय 📚धन को जीतने अर्थात् प्रास करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धनंजय
अग्नि के नाम (१.१.६४) — अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • धनंजय = धन + ं-जय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें