🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धनिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धनिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धनिक

अर्थ: धनमादेयत्वेनास्ति अस्य- ठन् धनवान् या दौलतमंद पुरुष

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धनिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धनिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धनिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधनिकःधनिकौधनिकाः
द्वितीयाधनिकम्धनिकौधनिकान्
तृतीयाधनिकेनधनिकाभ्याम्धनिकैः
चतुर्थीधनिकायधनिकाभ्याम्धनिकेभ्यः
पञ्चमीधनिकात् / धनिकाद्धनिकाभ्याम्धनिकेभ्यः
षष्ठीधनिकस्यधनिकयोःधनिकानाम्
सप्तमीधनिकेधनिकयोःधनिकेषु
सम्बोधनहे धनिकहे धनिकौहे धनिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धनिक
धनिक
dhanika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धनिक १ वि॰ [सं॰]
१. धनी । जिसके पास धन हो ।
२. गुणयुक्त (को॰) ।
धनिक २ संज्ञा पुं॰
१. धनी मनुष्य ।
२. पति । स्वामी ।
३. रुपया उधार देनेवाला मनुष्य । महाजन । उत्तमर्ण ।
४. धनिया ।
५. ईमानदार बनिया । व्यापारी (को॰) ।
६. प्रियंगु का पेड़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनिक mfn. wealthy, opulent, Pañc.; Dhūrtas. (-ता f. wealth, opulence, Kāv.)
good, virtuous, L.
धनिक m. a rich man, owner, creditor, Mn.; Yājñ.
a husband, L.
N. of Sch. on Daśar.
धनिक m. n. coriander, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (509,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनिक a. [धनमादेयत्वेनास्त्यस्य-ठन्] 1 Rich; wealthy. --2 Virtuous. --कः 1 A rich or wealthy man. --2 A money-lender, creditor; दापयेद्धनिकस्यार्थं Ms. 8. 51; Y. 2. 55. --3 A husband. --4 An honest trader. --5 The प्रियंगु tree. --का 1 A virtuous woman. --2 A wife, young woman. --3 N. of a tree (प्रियंगु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0591-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनिक त्रि० धनमादेयत्वेनाऽस्त्यस्य ठन् । उत्तमर्णे अधमर्ण- सकाशात् स्वप्रयुक्तधनग्राहके । “एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथारुचि” याज्ञ० । २ साधौ वणिजि । धन--बा० इक । ३ धन्याके पु० मेदि० राजनि० क्लीवत्वम् । ४ धवे स्वामिनि पु० हेमच० । धनी स्वार्थे क । धानका ५ धनिकभार्यायां बणिक् स्त्रियां स्त्री मेदि० । ६ बध्वाम् हेमच० ७ युवत्यां शब्दरत्ना० ८ प्रियङ्गुवृक्षे स्त्री शब्दच० । दशरूपकग्रन्थव्याख्यातरि ९ विष्णुसूनौ विद्वद्भेदे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3840,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनिकः, पुं, (धनिना कायतीति । कै + कः ।) धन्याकम् । इति मेदिनी । के, १०६ ॥ अस्मि- न्नर्थे क्लीवमिति राजनिर्घण्टः ॥ (धनमस्त्य- स्येति । ठन् ।) धवः । इति हेमचन्द्रः ॥
धनिकः, त्रि, (धनं अस्त्यस्येति । “अत इनिठनौ ।” ५ । २ । ११५ । इति ठन् ।) साधुः । धनी । इति मेदिनी । के, १०६ ॥ (यथा, कलाविलासे । १ । १८ । “धूर्त्तकरकन्दुकानां वारबधूचरणनूपुरमणीनाम् । धनिकगृहोत्पन्नानां मुक्तिर्नास्त्येव मुग्धानाम् ॥” उत्तमर्णः । यथा, मनुः । ८ । ४७ । “अधमर्णार्थसिद्ध्यर्थमुत्तमर्णेन चोदितः । दापयेद्धनिकस्यार्थमधमर्णाद्विभावितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-778-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धनिक" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धनिकधनिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धनिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धनिक 📚 ➤ धनमादेयत्वेनास्ति अस्य- ठन् धनवान् या दौलतमंद पुरुष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धनिक 📚धनी । जिसके पास धन हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें