🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:23:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धन्वि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धन्वि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धन्वि

अर्थ: धन्वं चापोऽस्त्यस्य इनि धनुष से सुसज्जित

संस्कृत: पर्याय: धनुष्मत्, धानुष्क, निषङ्गिन्, अस्त्रिन्, धनुर्धर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धन्विन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. धन्विन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. धन्विन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. धन्व् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धन्विन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधन्विधन्विनीधन्वीनि
द्वितीयाधन्विधन्विनीधन्वीनि
तृतीयाधन्विनाधन्विभ्याम्धन्विभिः
चतुर्थीधन्विनेधन्विभ्याम्धन्विभ्यः
पञ्चमीधन्विनःधन्विभ्याम्धन्विभ्यः
षष्ठीधन्विनःधन्विनोःधन्विनाम्
सप्तमीधन्विनिधन्विनोःधन्विषु
सम्बोधनहे धन्विन् / हे धन्विहे धन्विनीहे धन्वीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धन्विन्
धन्विन्
dhanvin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धन्विन् mfn. (Vām. v, 2, 59) armed with a bow, a b˚-man, MBh. &c. &c. (cf. इषु-, द्रिढ-, बहु.)
cunning, shrewd, L.
धन्विन् m. the sign of the zodiac Sagittarius, Var.
N. of Śiva, MBh.
of Viṣṇu, L.
of Arjuna, L.
Terminalia Arjuna
Mimusops Elengi
Alhagi Maurorum, L.
N. of a son of Manu Tāmasa, Hariv.
of a Sch. on DrāhyŚr. (also ˚विस्वामिन्)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (509,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धन्विन् a. (नी f.) [धन्वं चापोऽस्त्यस्य इनि] 1 Armed with a bow. --2 Cunning, shrewd. --m. 1 An archer; के मम धन्विनोऽन्ये Ku. 3. 10; उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यंति लक्ष्ये चले Ś. 2. 5. --2 An epithet of Arjuna. --3 Of Śiva. --4 of Viṣṇu. --5 The sign Sagittarius of the zodiac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0591-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धन्विन् त्रि० धन्वं चापोऽस्त्यस्य व्रीह्या० इनि । धनुर्द्धरे अमरः । “आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी” रघुः । “पुंभिर्न कैश्चदपि धन्विभिरन्वबन्धि” माघः । २ विदग्धे ३ अर्जुने पु० विश्वः ४ अर्जुनवृक्षे ५ दुरालभायां ६ बकुल- वृक्षे च पु० राजनि० । ७ विष्णौ पु० “ईश्वरो विक्रमी धन्वो” विष्णुस० ८ तामसमनोःपुत्रभेदे पु० “तपोरतिरकल्माषस्तन्वी धन्वी परन्तपः । तामसस्य मनोरेते दश पुत्रा महाबलाः” हरिवं० ७ अ० । ९ धनूराशौ च धनुस्शब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3846,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धन्विधन्विन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धन्विन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | धन्विन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धन्वि 📚 ➤ धन्वं चापोऽस्त्यस्य इनि धनुष से सुसज्जित
संस्कृत: पर्याय: धनुष्मत्, धानुष्क, निषङ्गिन्, अस्त्रिन्, धनुर्धर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धन्विन् 📚mfn. (Vām. v, 2, 59) armed with a bow, a b˚-man, MBh. &c. &c. (cf. इषु…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬