🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धमक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धमक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धमक

अर्थ: ण्वुल् लुहार

व्युत्पत्ति: धम् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धमक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धमक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधमकःधमकौधमकाः
द्वितीयाधमकम्धमकौधमकान्
तृतीयाधमकेनधमकाभ्याम्धमकैः
चतुर्थीधमकायधमकाभ्याम्धमकेभ्यः
पञ्चमीधमकात् / धमकाद्धमकाभ्याम्धमकेभ्यः
षष्ठीधमकस्यधमकयोःधमकानाम्
सप्तमीधमकेधमकयोःधमकेषु
सम्बोधनहे धमकहे धमकौहे धमकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धमक
धमक
dhamaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धमक १ संज्ञा स्त्री॰ [अनु॰ धम]
१. भारी वस्तु के गिरने का शब्द । भार डालते हुए जमीन पर पड़ने की ध्वनि । आघात का शब्द ।
२. पैर रखने की आवाज । पैर की आहट ।
३. वह कंप जो किसी भारी वस्तु की गति के कारण इधर उधर मालूम हो । आघात आदि से उत्पन्न कंप या विचलता । जैसे,—(क) पत्थर इतने जौर से गिरा कि धमक से मेज हिल गई । (ख) रेल के पास आने पर जमीन में धमक सी मालूम होती हैं ।
४. आघात । चोट ।
५. वह आघात जो किसी भारी शब्द से हृदय पर मालूम हो । दहल ।
६. गड्ढा (पालकीवाले) ।
धमक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ धमिका]
१. धौंकनेवाला ।
२. लौहार । कर्मकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धमक m. ‘a blower’, blacksmith (as blowing the forge), Uṇ. ii, 35, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (509,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धमक त्रि० ध्मा--क्वुन् धमादेशश्च । ध्मानकरे उज्ज्वल० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3846,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धमकः, पुं, (धमतीति । ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः + “घ्मो धम च ।” उणां २ । ३५ । इति क्वुन् धमादेशश्च ।) कर्म्मकारः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-781-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धमकधमक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धमक 📚 ➤ ण्वुल् लुहार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धमक 📚भारी वस्तु के गिरने का शब्द । भार डालते हुए जमीन पर पड़ने की ध्वनि । आ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें