🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:08:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धरम्

अर्थ: पकड़ने वाला, ले जाने वाला, संभालने वाला, पहनने वाला, रखने वाला, कब्जे में करने वाला, संपन्न, प्ररक्षा करने वाला, निरीक्षण करने वाला

संस्कृत: पर्वतः · पर्याय: महीध्र, शिखरिन्, क्ष्माभृत्, अहार्य, पर्वत

व्युत्पत्ति: धृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. धर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. धर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. धृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधरःधरौधराः
द्वितीयाधरम्धरौधरान्
तृतीयाधरेणधराभ्याम्धरैः
चतुर्थीधरायधराभ्याम्धरेभ्यः
पञ्चमीधरात् / धराद्धराभ्याम्धरेभ्यः
षष्ठीधरस्यधरयोःधराणाम्
सप्तमीधरेधरयोःधरेषु
सम्बोधनहे धरहे धरौहे धराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धर
धर
dhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धर १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ धरा, धरी]
१. धारण करनेवाला । ऊपर लेनेवाला । सँभालनेवाला । जैसे, अक्षधर, अंशुधर, असृग्धर, गदाधर, गंगाधर, दिव्यांबरधर, भूधर, महीधर आदिं । उ॰—स्वाद तोष सम सुगंति सुधा के । कमठ सेष सम धर वसुधा के ।—मानस, १ ।२० ।
२. ग्रहण करनेवाला । थामनेवाला । जैसे, चक्रधर, धनुर्धर, मुरलीधर । विशेष—इन अर्थो में इस शब्द का प्रयोग समस्त पदों में ही होता हैं ।
धर २ संज्ञा पुं॰
१. पर्वत । पहाड़ ।
२. कपास का डोडा ।
३. कूर्म- राज । कच्छप जो पृथ्वी को ऊपर लिए है ।
४. एक वसु का नाम ।
५. विष्णु ।
६. श्रीकृष्ण ।
७. विट । व्यभिचारी पुरुष ।
धर ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ धरा] पृथ्वी । धरती । उ॰—(क) धर, कोइ जीव न जानौं मुख रे बकत कुबोल ।—जायसी ग्रं॰ पृ॰ ८३ । (ख) कान्ह जनमदिन सुर नर फूले । नभ धर निसिबासर समतूले ।—भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २२९ ।
धर ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ धरना] धरने या पकड़ने की क्रिया ।
धर पु ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ धरा] पृथ्वी । धरती । उ॰ —(क) मानहु नेष अशेषधर धरनहार बरिबंड ।—केशव (शब्द॰) । (ख) सरजू सरिता तट नगर बसै बर । अवधनाम यशधाम धर ।—केशव (शब्द॰) ।
धर पु † ६ संज्ञा सं॰ [हिं॰ धड़] दे॰ धड़ । उ॰—लाल अधर में कै सुधा, मधुर किए बिनु पान । कहा अधर में लेत हौ, धर में रहत न प्रान ।—भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ २४२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर mf(आ)n. (√ धृ) bearing, supporting (scil. the world, said of Kṛṣṇa and Śiva), MBh.
ifc. holding, bearing, carrying, wearing, possessing, having, keeping (also in memory), sustaining, preserving, observing (cf. अंशु-, अक्ष-, कुलं- &c.), MBh.; R. &c.
धर m. a mountain, Kir. xv, 12 (cf. क्षिति-, भू- &c.)
a flock of cotton, L.
a frivolous or dissolute man (= विट), L.
a sword, Gal.
N. of a Vasu, MBh.
of a follower of the Pāṇḍavas, ib. of the king of the tortoises, L.
of the father of Padma-prabha (6th Arhat of pres. Ava-sarpiṇī), L.
धर n. poison, L. (v.l. दर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर a. (रा or री f.) [धृ-अच्] (Usually at the end of comp.) Holding, carrying, bearing, wearing, containing, possessing, endowed [] with, preserving, observing, &c.; as in अक्षधर, अंशुधर, गदाधर, गंगाधर, महीधर, असृग्धर, दिव्यांबरधर, &c. --रः 1 A mountain; उत्कं धरं द्रष्टुमवेक्ष्य शौरिमुत्कंधरं दारुक इत्युवाच Śi. 4. 18. --2 A flock of cotton. --3 A frivolous or dissolute man (विट). --4 The king of the tortoises, i. e. Viṣṇu in his Kūrma incarnation. --5 N. of one of the Vasus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0592-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धर त्रि० धृ--अच् । १ धारके “रथचरणधराङ्गनाकराब्जैः” माघः गदाधरः चक्रधरः । २ पर्वते ३ कर्पासतूलके ४ कूर्मराजे ५ वसुभेदे च मेदि० । “उत्कं धरं द्रष्टुमवेक्ष्य शौरिम्” माघः । कूर्मराजस्य भूमिधारकत्वात् तथात्वम् । “धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभाषश्च वसवोऽष्टाविति स्मृताः” भा० आ० ६६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3847,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरः, पुं, (धरति पृथिवीमिति । धृ + अच् ।) पर्व्वतः । (यथा, माघे । ४ । १८ । “उत्कं धरं द्रष्टुमवेक्ष्य शौरिम् उत्कन्धरंदारुक इत्युवाच ॥”) कार्पासतूलकः । कूर्म्मराजः । वसुभेदः । इति [] मेदिनी । रे, ४८ ॥ (यथा, हरिवंशे । ३ । ३९ । “आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलानलौ । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ । “धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥” विष्णुः । श्रीकृष्णः । यथा, तत्रैव । ६ । ६३ । ३३ । “सर्व्वशोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः ॥” धारके, त्रि ॥ यथा, काकपक्षधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-782-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धरम्धर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: धृ + अच्)
अन्य सम्भावना: धर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | धर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धरम् 📚 ➤ पकड़ने वाला, ले जाने वाला, संभालने वाला, पहनने वाला, रखने वाला, कब्जे में करने वाला, संपन्न, प्ररक्षा करने वाला, निरीक्षण करने वाला
संस्कृत: पर्वतः · पर्याय: महीध्र, शिखरिन्, क्ष्माभृत्, अहार्य, पर्वत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धर 📚धारण करनेवाला । ऊपर लेनेवाला । सँभालनेवाला । जैसे, अक्षधर, अंशुधर, असृ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धर
पर्वत के नाम (२.३.१) — महीध्र, शिखरी, क्ष्माभृत्, अहार्य, पर्वत, अद्रि, गोत्र, गिरि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धरम्: धृ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें