🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:38:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धर्तृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धर्तृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धर्तृ

अर्थ: धारण करना, उद्धार करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: धारणे

अंग्रेज़ी: to wear, to support,to possess, to hold

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धर्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धृ + तृच्
  2. धर्तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धृ + तृच्
  3. धर्तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धृ + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धर्तृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधर्तृधर्तृणीधर्तॄणि
द्वितीयाधर्तृधर्तृणीधर्तॄणि
तृतीयाधर्तृणा / धर्त्राधर्तृभ्याम्धर्तृभिः
चतुर्थीधर्तृणे / धर्त्रेधर्तृभ्याम्धर्तृभ्यः
पञ्चमीधर्तृणः / धर्तुःधर्तृभ्याम्धर्तृभ्यः
षष्ठीधर्तृणः / धर्तुःधर्तृणोः / धर्त्रोःधर्तॄणाम्
सप्तमीधर्तृणि / धर्तरिधर्तृणोः / धर्त्रोःधर्तृषु
सम्बोधनहे धर्तृ / हे धर्तःहे धर्तृणीहे धर्तॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धृ (भ्वादिगण) · अर्थ: धारण करना, उद्धार करना (धारणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधरतिधरतःधरन्ति
मध्यमधरसिधरथःधरथ
उत्तमधरामिधरावःधरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धरति · लट् (आत्मने.): धरते · लिट्: दधार · लिट् (आत्मने.): दध्रे · लुट्: धर्ता · लुट् (आत्मने.): धर्ता · लृट्: धरिष्यति · लृट् (आत्मने.): धरिष्यते · लोट्: धरतात् · लोट् (आत्मने.): धरताम् · लङ्: अधरत् · लङ् (आत्मने.): अधरत · विधिलिङ्: धरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): धरेत · आशीर्लिङ्: ध्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धृषीष्ट · लुङ्: अधार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अधृत · लृङ्: अधरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अधरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धरण · ण्वुल्: धारकः · तृच्: धर्ता · ण्यत्: धार्यः · तव्य: धर्तव्यः · अनीयर्: धरणीयः · क्त: धृतः · क्तवतु: धृतवान् · शतृ: धरन् · स्य-शतृ: धरिष्यन् · शानच्: धरमाणः · क्त्वा: धृत्वा · ल्यप्: प्रधृत्य · तुमुन्: धर्तुम् · णमुल्: धारम् · घञ्: धारः · क्तिन्: धृति · क्वसु: दधृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धर्तृ
धर्तृ
dhartṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर्तृ m. bearer, supporter, RV.; AV.
&c. (f. ˚त्री, VS.; TS.)
(˚तरि) loc. inf. in bearing or supporting or preserving, RV. ii, 23, 17; ix, 86, 42.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धर्तृधर्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धृ + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: धर्तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धृ + तृच् | धर्तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धृ + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धर्तृ 📚 ➤ धारण करना, उद्धार करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: धारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धर्तृ 📚m. bearer, supporter, RV.; AV🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धर्तृ: धृ + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬