🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:08:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धवम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धवम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धवम्

अर्थ: हिल-जुल, कम्पन

संस्कृत: पतिः, वृक्षः, पुरुषः · पर्याय: प्रिय, पति, भर्तृ

व्युत्पत्ति: धु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. धव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धु + अच्
  3. धव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धु + अच्
  4. धू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधवःधवौधवाः
द्वितीयाधवम्धवौधवान्
तृतीयाधवेनधवाभ्याम्धवैः
चतुर्थीधवायधवाभ्याम्धवेभ्यः
पञ्चमीधवात् / धवाद्धवाभ्याम्धवेभ्यः
षष्ठीधवस्यधवयोःधवानाम्
सप्तमीधवेधवयोःधवेषु
सम्बोधनहे धवहे धवौहे धवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धव
धव
dhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पति के नाम (2.6.35) प्रिय · पति · भर्ता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक जंगली पेड़ जिसकी पत्तियाँ अमरूद या शरीफे की पत्तियों जैसी होती हैं । उ॰— कुतक खिदर धव काठरा, विदर पजावण वेस ।—बाँकी॰, ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ८६ । विशेष— इसकी छाल सफेद और चिकनी तथा हीर की लकड़ी बहुत कड़ी और चमकीली होती है । फल छोटे छोटे होते हैं । इसकी कई जातियाँ होती हैं जो हिमालय की तराई से लेकर दक्षिण भारत तक पाई जाती हैं । बड़ी जाति का जो पेड़ होता है उसे धौरा या बासली कहते हैं । इसकी लकड़ी बहुत मजबूत होती है और नाव, खेती के सामान आदि बनाने के काम में आती है । कोयला भी इसका बहुत अच्छा होता है । पत्तियों से चमड़ा सिझाया और कमाया जाता है । इसके पेड़ से एक प्रकार का गोंद निकलता है जिसे छींट छापनेवाले काम में लाते हैं । छोटी जाति का पेड़ विंध्य पर्वत पर तथा दक्षिण भारत की ओर होता है । धव के नाम से प्रायः यही अधिक प्रसिद्ध है और दवा के काम में आता है । वैद्यक में धव चरपरा कसैला, कफवातनाशक, पित्तनाशक, दीपन, रुचिवर्धक और पांडुरोग को दूर करनेवाला माना जाता है । पत्ती, फल और जड़ तीनों दवा के काम में आते हैं । पर्या॰—पिशाचवृक्ष । शकटाख्य । धुरंधर । दृढ़तरु । गौर । कषाय । मधुरत्वक् । शुष्कांग । पांडुवरु । धवल । पांडुर । घट । नंदितरु । स्थिर । पीतफल ।
२. पति । स्वामी । जैसे, माधव ।
३. पुरुष । मर्द ।
४. धूर्त । आदमी ।
५. एक वसु का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धव m. Grislea Tomentosa or Anogeissus Latifolia, AV.; MBh. &c., Suśr.; Bhpr.
2. धव m. (accent. only Naigh.; said by some to be fr. √ धू, but more probably a secondary formation fr. वि-धवा, q.v.) a man, Naigh. ii, 3; Pañc. ii, 109
a husband, BhP. i, 16, 20
lord, possessor, Hariv. 14952
rogue, cheat, L.
N. of a Vasu (w.r. for धर?), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (513,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धवः 1 Shaking, trembling. --2 A man. --3 A husband, as in विधवा. --4 A master, lord. --5 A rogue, cheat. --6 A kind of tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0594-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धव गतौ भ्वा० प० सक० सेट् इदित् । धन्वति अधन्वीत् । इदित्त्वात् कर्मणिधन्व्यते धन्वधातोस्तु धव्यते इति भेदः ।
धव त्रि० धवति धुवति धुनोति धूनाति वा कर्त्तरि अच् । १ कम्पनकारके २ पत्यौ स्वामिनि ३ नरे पु० अमरः ५ धूर्त्ते त्रि० मेदि० । (धला आकुडा) ख्याते वृक्षे पु० रत्नमा० । “धवः शीतः प्रमेहार्शःपाण्डुपित्तकफापहा । मधुरस्तु- [] वरस्तस्य फलञ्च मधुरं मनाक्” भावप्र० । “विल्वार्क- खदिराकीर्णं कपित्थधवसङ्कुलम्” भा० आ० ६९ अ० । “मा विद्या च हरेः प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् । तस्मान्माधबनामासि धवः स्वामीति शब्दितः” हरिवं० २७९ अ० । भावे अप् । ६ कम्बने ७ विधूनने च पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3866,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धव, इ व्रजे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) इ, धन्व्यते । व्रजो गतिः । इति दुर्गादासः ॥
धवः, पुं, (धुनोति धवतीति वा । धु धू वा + अच् ।) पतिः । (यथा, हरिवंशे भविष्य- पर्व्वणि । १६ । ४५ । “मा विद्या च हरेः प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् । तस्मान्माधवनामासि धवः स्वामीति शब्दितः ॥”) [] नरः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०५ ॥ (यथा, -- पञ्चतन्त्रे । २ । १०९ । “शौचविशिष्टयाप्यस्ति किञ्चित् कार्य्यं क्वचि- न्मृदा । निर्धनेन धवेनेह न तु किञ्चित् प्रयोजनम् ॥”) धूर्त्तः । इति मेदिनी । वे, १३ ॥ स्वनामख्यात- वृक्षः । (यथा, महाभारते । १ । ६९ । १७ । “विल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसङ्कुलम् ॥”) तत्पर्य्यायः । धुरन्धरः २ शाकटाख्यः ३ । इति रत्नमाला ॥ दृढतरुः ४ गौरः ५ कषायः ६ मधुरत्वक् ७ शुष्कवृक्षः ८ पाण्डुतरुः ९ धवलः १० पाण्डुरः ११ । अस्य गुणाः । कषायत्वम् । कटुत्वम् । कफानिलनाशित्वम् । पित्तप्रकोपण- त्वम् । रुच्यत्वम् । दीपनत्वञ्च । अन्यच्च । शीत- त्वम् । प्रमेहार्शःपाण्डुपित्तकफापहत्वम् । मधु- रत्वम् । तुवरत्वम् । तिक्तत्वञ्च । तन्नामगुणाः । “धवो घटो नन्दितरुः स्थिरो धौरो धुरन्धरः । धवः शीतप्रमेहार्शःपाण्डुपित्तकफापहः ॥ मधुरस्तुवरस्तस्य फलञ्च मधुरं मनाक् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ तत्फलं ईषन्मधुरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (धु कम्पने + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति भावे अप् । कम्पनम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-789-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धव" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धवम्धव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: धू + अच्)
अन्य सम्भावना: धव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धु + अच् | धव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धु + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धवम् 📚 ➤ हिल-जुल, कम्पन
संस्कृत: पतिः, वृक्षः, पुरुषः · पर्याय: प्रिय, पति, भर्तृ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धव 📚एक जंगली पेड़ जिसकी पत्तियाँ अमरूद या शरीफे की पत्तियों जैसी होती हैं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धव
पति के नाम (२.६.३५) — प्रिय, पति, भर्ता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धवम्: धू + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें