🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:12:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धवला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धवला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धवला

अर्थ: सफ़ेद गाय, धौली गाय

संस्कृत: गोभेदः · पर्याय: शबली

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धवला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. धवला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. धवला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. धवल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. धवला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. धवल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धवला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधवलाधवलेधवलाः
द्वितीयाधवलाम्धवलेधवलाः
तृतीयाधवलयाधवलाभ्याम्धवलाभिः
चतुर्थीधवलायैधवलाभ्याम्धवलाभ्यः
पञ्चमीधवलायाःधवलाभ्याम्धवलाभ्यः
षष्ठीधवलायाःधवलयोःधवलानाम्
सप्तमीधवलायाम्धवलयोःधवलासु
सम्बोधनहे धवलेहे धवलेहे धवलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धवला
धवला
dhavalā
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रंग आदि के भेद से (2.9.68) शबली
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धवला १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] सफेद । उजली ।
धवला २ संज्ञा स्त्री॰
१. सफेद गाय ।
२. गौर वर्णवालो स्त्री (को॰) ।
धवला ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ धवन] सफेद बैल ।
धवला पु ४ संज्ञा पुं॰ [देश॰] लहँगा । उ॰— लाला की मौंसी आवैगी, धवला में सोंठि चुरावैगी ।—पोद्दार अभि॰ ग्रं॰, पृ॰ ९२५ ।
धवला पु ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ धवल]
१. सफेदी । श्वेतता ।
२. वृद्धावस्था । उ॰— जब जोबन जासी धवला आसी तब करि बैठासी ।—सुंदर॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २३६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धवला स्त्री अनुदात्तत्वान्न ङीष् । शुभ्रवर्णायां स्त्रियाम् । अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3867,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धवला, स्त्री, (धावतीति । धाव + कलः ह्रस्वश्च । अनुदात्तत्वाभावात् न ङीष् ।) शुक्ला गौः । इत्यमरः । २ । ९ । ६७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-789-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धवला" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धवलाधवला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धवला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | धवला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धवला 📚 ➤ सफ़ेद गाय, धौली गाय
संस्कृत: गोभेदः · पर्याय: शबली

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धवला 📚सफेद । उजली🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धवला

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें