🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:04:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धातुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धातुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धातुः

अर्थ: भाग्य, किस्मत

संस्कृत: ब्रह्मा · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

व्युत्पत्ति: धा+तृच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धातृ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. धातृ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. धातृ (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  4. धातृ (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  5. धातु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धातृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधाताधातारौधातारः
द्वितीयाधातारम्धातारौधातॄन्
तृतीयाधात्राधातृभ्याम्धातृभिः
चतुर्थीधात्रेधातृभ्याम्धातृभ्यः
पञ्चमीधातुःधातृभ्याम्धातृभ्यः
षष्ठीधातुःधात्रोःधातॄणाम्
सप्तमीधातरिधात्रोःधातृषु
सम्बोधनहे धातःहे धातारौहे धातारः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धातृ
धातृ
dhātṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धातृ m. establisher, founder, creator, bearer, supporter (cf. वसु-), orderer, arranger, RV. &c. &c.
N. of a divine being who personifies these functions (in Vedic times presiding over generation, matrimony, health, wealth, time and season, and associated or identified with Savitṛ, Prajā-pati, Tvaṣṭṛ, Bṛhaspati, Mitra, Aryaman, Viṣṇu &c., RV. x; AV.; TS.; ŚBr. &c.; later chiefly the creator and maintainer of the world = Brahmā or Prajā-pati, MBh.; Kāv.; Pur.; in ep. one of the 12 Ādityas and brother of Vi-dhātṛ and Lakṣmī, son of Brahmā, MBh.; or of Bhṛgu and Khyāti, Pur.; Fate personified, Kāv.)
one of the 49 winds, VahniP.
paramour, adulterer, Daś.
the 10th or 44th year in the cycle of Jupiter, Cat.
N. of a Ṛṣi in the 4th Manv-antara, Hariv. (C. धामन्)
of an author, Cat.; (त्री) f. See धात्री.
धातृ [cf. Zd. dātar; Gk. θετήρ; Slav. děteli.]
धातृ , धात्री, &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (514,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धातृ m. [धा-तृच्] 1 A maker, creator, originator, author. --2 A bearer, preserver, supporter. --3 An epithet of Brahmā, the creator of the world; मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि भग्नोद्यमः H. 2. 165; R. 13. 6; Śi. 1. 13; Ku. 7. 44; Ki. 12. 33. --4 An epithet of Viṣṇu. --5 The soul. --6 N. for the seven sages (सप्तर्षि) being the first creation of Brahmā; cf. Ku. 6. 9. --7 A married woman's paramour, adulterer. --8 One of the forty-nine winds. --9 An arranger. --10 One who nourishes. --Comp. --पुत्रः an epithet of Sanatkumāra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0595-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धातृ त्रि० धा--तृच् । १ धारके २ पोषके ३ ब्रह्मणि पु० अमरः “सूर्य्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्ययत्” सन्ध्यामन्त्रः ४ विष्णौ । “अनादिनिधनी धाता” विष्णुस० । धातुशब्दे उदा० दृश्यम् । ५ आत्मनि ६ वायुभेदेऽनिसशब्दे १६६ पृ० दृश्यम् । ७ आदित्यभेदे आदित्यशब्दे ६९५ पृ० दृश्यम् । तत्रादित्यभेदे “कौशल्या सुषुवे रामं धातारतदितिर्यथा” [] रामा० वाल० ९३ अ० । ८ ब्रह्मणः पुत्रभेदे “द्वौ पुत्रौ व्रह्मणस्त्वग्र्यौ ययोस्तिष्ठति लक्षणम् । लोके धाता विधाता च यौ स्थितौ मनुना सह” भा० आ० ६६ अ० । ९ भृगु- सुतभेदे “भृगुः ख्यात्यां महभागः पत्न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारञ्च विधातारं श्रियञ्च भगवत्पराम्” भाग० ४ । १ । ३५ १० प्रजासर्गकारकेषु सप्तर्षिषु “सर्गशेषप्रणयनाद्विश्वयोनेरन- न्तरम् । पुरातनाः पुराविद्भिः धातार इति कीर्त्तिताः” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3875-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धातुःधातृ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: धा + तृच्)
अन्य सम्भावना: धातृ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | धातृ (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धातुः 📚 ➤ भाग्य, किस्मत
संस्कृत: ब्रह्मा · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धातृ 📚m. establisher, founder, creator, bearer, supporter (cf. वसु-), ordere…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धातुः: धा + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें