🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:32:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धानक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धानक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धानक

अर्थ: उत्पादन करना, पैदा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: धान्ये

अंग्रेज़ी: to bear fruit,to produce crops

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धानक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धन् + ण्वुल्
  2. धानक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धन् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धानक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधानकःधानकौधानकाः
द्वितीयाधानकम्धानकौधानकान्
तृतीयाधानकेनधानकाभ्याम्धानकैः
चतुर्थीधानकायधानकाभ्याम्धानकेभ्यः
पञ्चमीधानकात् / धानकाद्धानकाभ्याम्धानकेभ्यः
षष्ठीधानकस्यधानकयोःधानकानाम्
सप्तमीधानकेधानकयोःधानकेषु
सम्बोधनहे धानकहे धानकौहे धानकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धन् (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: उत्पादन करना, पैदा करना (धान्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदधन्तिदधन्तःदधनति
मध्यमदधंसिदधन्थःदधन्थ
उत्तमदधन्मिदधन्वःदधन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दधन्ति · लिट्: दधान · लुट्: धनिता · लृट्: धनिष्यति · लोट्: दधन्तात् · लङ्: अदधन् · विधिलिङ्: दधन्यात् · आशीर्लिङ्: धन्यात् · लुङ्: अधनीत् · लृङ्: अधनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धनन · ण्वुल्: धानकः · तृच्: धनिता · ण्यत्: धान्यः · तव्य: धनितव्यः · अनीयर्: धननीयः · क्त: धनितः · क्तवतु: धनितवान् · शतृ: दधनत्/दधनद् · स्य-शतृ: धनिष्यन् · क्त्वा: धनित्वा · ल्यप्: प्रधन्य · तुमुन्: धनितुम् · णमुल्: धानम् · घञ्: धानः · क्तिन्: धान्ति · क्वसु: दधन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धानक
धानक
dhānaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धानक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धनिया ।
२. एक रत्ती का चौथाई भाग ।
धानक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ धानुष्क]
१. धनुष चलानेवाला । धनुर्धारी । तीरंदाज । कमनैत । उ॰— भौंह धनुष धन धानक दूसर सरि न कारय । गगन धनुक जो उमवै लाजाहिं सी छिपि जाय ।— जायसी (शब्द॰) ।
२. धुनिया । रूई धुननेवाला ।
३. एक पहाड़ी जाति का नाम जो पूरब में पाई जाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धानक n. coriander, Bhpr.
2. धानक m. a partic. coin of a certain weight (= 4 कार्षापणस्), Car.; Hcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (514,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धानकं Coriander.
धानयः --कः Coriander.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0595-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धानक न० धन्याक + पृषो० । १ धन्याके राजनि० २ मानभेदे पु० भावप्र० । “षड्भिस्तु रत्तिकाभिः स्यात् माषको हेमधानकौ” । अत्र हेमधामकौ पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3877,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धानकं, क्ली, (धन्याकं पृषोदरादित्वात् साधुः ।) धन्याकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य विषयो यथा वाभटे चिकित्सास्थाने नवमेऽध्याये । “श्लेष्मातिसारवातोक्तं विशेषादामपाचनम् । कर्त्तव्यमनुबन्धस्य पिबेत् पक्त्वाग्निदीपनम् ॥ विल्वककटिकामुस्तप्राणदा विश्वभेषजम् । वचाविडङ्गभूतीकधानकामरदारु वा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-792-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धानक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धानकधानक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धन् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: धानक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धन् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धानक 📚 ➤ उत्पादन करना, पैदा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: धान्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धानक 📚धनिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धानक: धन् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें