🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:18:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धाना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धानाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धानाः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: भर्जितयवः · पर्याय: भृष्टयव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धाना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. धाना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. धाना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. धाना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. धान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. धान (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धाना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधानाधानेधानाः
द्वितीयाधानाम्धानेधानाः
तृतीयाधानयाधानाभ्याम्धानाभिः
चतुर्थीधानायैधानाभ्याम्धानाभ्यः
पञ्चमीधानायाःधानाभ्याम्धानाभ्यः
षष्ठीधानायाःधानयोःधानानाम्
सप्तमीधानायाम्धानयोःधानासु
सम्बोधनहे धानेहे धानेहे धानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धाना
धाना
dhānā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भुना जौ (2.9.48)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धाना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. भूना हुआ जौ या चावल । बहरी ।
२. धनिया ।
३. अन्न का कण । खुद्दी ।
४. सत्तू ।
५. धान ।
६. अन्न मात्र ।
धाना पु † २ क्रि॰ अ॰ [सं॰ धावन]
१. दौड़ना । तेजी से चलना । भागना । उ॰— धूम श्याम धोरी घन धाए । सेत धुजा बग पाँति दिखाए ।— जायसी (शब्द॰) । मुहा॰— धाय पूजना = दूर रहना । अलग रहना । हाथ जोड़ना । संबंध न रखना । जैसे,—धाय पूजे इस नौकरी से
२. कोशिश करना । प्रयत्न करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धाना (आ), f., see s.v.
धाना f. corn, grain (originally the grains of seed from their being ‘laid’ into and ‘conceived’ by the earth, cf. √ 1. धा, but usually = fried barley or rice or any grain fried and reduced to powder), RV. &c. &c.
coriander, L.
bud, shoot, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (514,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धाना स्त्री व० । धा--न टाप् । (वहुरी) ख्याते १ भृष्ट- यवे अमरः । २ धन्याके ३ अभिनवोद्भिन्ने अङ्कुरे ४ चूर्ण- मक्तुषु च मेदि० । “यवास्तु निस्तुषा भृष्टाः स्मृता धाना इति स्त्रियाम् । धानाः स्युर्दुर्जरा रूक्षास्तृट्प्रदा गुर- वश्च ताः । तथा मेदःकफच्छर्दिनाशिन्यः सम्प्रकीर्त्तिताः” राजनि० । “धाना मत्स्यान् पयोमांसं शाकञ्चैव न निर्णुदेत्” मनुः । स्वार्थे क धानाका तत्रार्थे व० ब० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3877,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धाना, स्त्री, (धीयते इति । धा + “धापवस्य- ज्यतिभ्यो नः ।” उणां । ३ । ६ । इति नः टाप् च ।) भृष्टयवः । धान्यकम् । (पर्य्याया यथा, “धान्यकं धानकं धान्यं धाना धानेयकन्तथा । कुनटी धेनुकाच्छत्रा कुस्तुम्बुरु वितुन्नकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) अनिभवः । अङ्कुरः । भिन्नः । चूर्णसक्तवः । इति मेदिनीहेमचन्द्रौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-792-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धाना" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धानाःधाना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: धाना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | धाना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धानाः 📚 ➤ भूना हुआ जौ या चावल । बहरी उमा-कोश
संस्कृत: भर्जितयवः · पर्याय: भृष्टयव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धाना 📚भूना हुआ जौ या चावल । बहरी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धाना

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें