🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:03:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धायी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धायि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धायि

अर्थ: धारण करना, आधारभूत होना, गुप्त होना, छिप जाना

संस्कृत: आधारे आदाने अनादरे च

अंग्रेज़ी: to support,to hold,to take, to despise, to become hidden, to disappear

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धी धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. धि धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. धे धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. धा धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — धी (दिवादिगण) · अर्थ: धारण करना, आधारभूत होना, गुप्त होना, छिप जाना (आधारे आदाने अनादरे च)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअधेष्टअधेषाताम्अधेषत
मध्यमअधेष्ठाःअधेषाथाम्अधेढ्वम्
उत्तमअधेषिअधेष्वहिअधेष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): धीयते · लिट् (आत्मने.): दिध्ये · लुट् (आत्मने.): धेता · लृट् (आत्मने.): धेष्यते · लोट् (आत्मने.): धीयताम् · लङ् (आत्मने.): अधीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): धीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धेषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अधेष्ट · लृङ् (आत्मने.): अधेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धयन · ण्वुल्: धायकः · तृच्: धेता · यत्: धेयः · तव्य: धेतव्यः · अनीयर्: धयनीयः · क्त: धीनः · क्तवतु: धीनवान् · शानच्: धीयमानः · क्त्वा: धीत्वा · ल्यप्: प्रधीय · तुमुन्: धेतुम् · णमुल्: धायम् · क्तिन्: धीति · क्वसु: दिधीवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध
ध
dha
ⓘ "ध्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध हिंदी या वर्णमाला का उन्नीसवाँ व्यंजन और तवर्ग का चौथा वर्ण जिसका उच्चारण स्थान दंतमूल है । इसके उच्चारण में आभ्यंतर प्रयत्न आवश्यक होता है और जीभ की नोक ऊपरी दाँतों की जड़ में लगानी पड़ती है । बाह्य प्रयत्न संवार, नाद, घोष महाप्राण हैं ।
ध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्मा ।
२. कुबेर ।
३. गुण । नैतिक गुण ।
४. धैवत स्वरसंकेत (संगीत) ।
५. धर्म ।
६. धन । संपत्ति [को॰] ।
ध २ [प्रत्य॰] धारण करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ध aspirate of the preceding letter,
2. ध mf(आ)n. (√ 1. धा; cf. 2. धा) ifc. placing, putting
holding, possessing, having
bestowing, granting, causing &c. (cf. अ-दोम-ध, गर्भ-ध)
ध m. N. of Brahmā or Kubera, L.
(in music) the 6th note of the gamut
virtue, merit, L.
ध n. wealth, property, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध a. (At the end of comp.) Placing, holding, containing, causing &c. --धः 1 An epithet of Brahmā. --2 N. of Kubera. --3 Virtue, moral merit. --धं Wealth, property.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0590-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध पु० दधाति धा--ड । १ धर्मे २ कुवेरे ३ ब्रह्मणि च । ४ धने न० मेदि० । ५ धकारवर्णे “धोधनार्थो रुचिः स्थाणुः” वर्णाभिधानम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3835,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध, धकारः । स तवर्गचतुर्थो वर्णो व्यञ्जनोनविंशश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, शिक्षायाम् । १७ । “दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ।” इति ॥) अस्य स्वरूपं यथा, -- “धकारं परमेशानि ! कुण्डली मोक्षरूपिणी । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणमयं देवि ! त्रिशक्तिसहितं सदा । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं धकारं हृदि भावय ॥ पीतविद्युल्लताकारं चतुर्व्वर्गप्रदायकम् ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ “त्रिकोणरूपरेखायां त्रयो देवा वसन्ति च । विश्वेश्वरी विश्वमाता वामतः स्कन्धतः स्थिता ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ अस्य ध्यानं यथा, -- “षड्भुजां मेघवर्णाञ्च रक्ताम्बरधरां पराम् । वरदां शोभनां रम्यां चतुर्व्वर्गप्रदायिनीम् ॥ एवं ध्यात्वा धकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” अस्य नामानि यथा -- “धो धनार्थो रुचिः स्थाणुः सात्वतो योगिनीप्रियः । मीनेशः शङ्खिनी तोयं नागेशो विश्वपाबनी ॥ धिषणा धरणा चिन्ता नेत्रयुग्मं प्रियो मतिः । पीतवासा त्रिवर्णा च धाता धर्म्मप्लवङ्गमः ॥ सन्दर्शो मोहनो लज्जा वज्रतुण्डाधरं धरा । वामपादाङ्गुलेर्म्मूलं ज्येष्ठा सुरपुरं भवः ॥ स्पर्शात्मा दीर्घजङ्घा च धनेशो धनमञ्चयः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
धं, क्ली, (दधाति सुखमिति । धा + डः ।) धनम् । इति मेदिनी । धे, १ ॥
धः, पुं, (दधाति धरति विश्वमिति । धा + डः ।) ब्रह्मा । (दधाति निधिमिति ।) कुवेरः । (दधाति जीवानां शुभाशुभमिति ।) धर्म्मः । इति मेदिनी । धे, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-773-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धायिधी धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: धि धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | धे धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धायि 📚 ➤ धारण करना, आधारभूत होना, गुप्त होना, छिप जाना
संस्कृत: आधारे आदाने अनादरे च

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
धायीधायि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें