🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:20:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धाव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धाव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धाव

अर्थ: जाना, दौड़ना, स्वच्छ करना

संस्कृत: गतिशुद्ध्योः

अंग्रेज़ी: to run,to flow,to cleanse,to wash

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धाव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. धाव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. धाव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — धाव् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, दौड़ना, स्वच्छ करना (गतिशुद्ध्योः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधावतात् / धावताद् / धावतुधावताम्धावन्तु
मध्यमधाव / धावतात् / धावताद्धावतम्धावत
उत्तमधावानिधावावधावाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धावति · लट् (आत्मने.): धावते · लिट्: दधाव · लिट् (आत्मने.): दधावे · लुट्: धाविता · लुट् (आत्मने.): धाविता · लृट्: धाविष्यति · लृट् (आत्मने.): धाविष्यते · लोट्: धावतात् · लोट् (आत्मने.): धावताम् · लङ्: अधावत् · लङ् (आत्मने.): अधावत · विधिलिङ्: धावेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): धावेत · आशीर्लिङ्: धाव्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धाविषीष्ट · लुङ्: अधावीत् · लुङ् (आत्मने.): अधाविष्ट · लृङ्: अधाविष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अधाविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धावन · ण्वुल्: धावकः · तृच्: धाविता · ण्यत्: धाव्यः · तव्य: धावितव्यः · अनीयर्: धावनीयः · क्त: धौतः · क्तवतु: धौतवान् · शतृ: धावन् · स्य-शतृ: धाविष्यन् · शानच्: धावमानः · क्त्वा: धौत्वा · ल्यप्: प्रधाव्य · तुमुन्: धावितुम् · णमुल्: धावम् · घञ्: धावः · क्तिन्: धौति · क्वसु: दधिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धाव्
धाव्
dhāv
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धाव् cl. 1. P. Ā. धावति, ˚ते (pf. दधाव, ˚वे Gr.; aor. अदधावत्, RV.; अधावीत्, Br.; Prec. धाव्यासम् Gr.; fut. धाविष्यति, Kāv., ˚ते and धाविता Gr.; ind.p. धावित्वा and ˚व्य, Kāv.; धौत्वा Gr.); to run, flow, stream, move, glide, swim, RV. &c. &c.; to run after (with or scil. पश्चात्), Mn.; MBh. &c. = seek for (acc.), Kir. ii, 29; run towards (अभिमुखम्), Hit. run a race (आजिम्), Br., run as fast as possible (सर्वं जवम्), ib.; run to and fro (इतश् चेतश् च), MBh.; Hit.; run away, flee, RV.; AV.; to advance or rush against (acc.), MBh.; R.; (प्रति), Kathās. : Caus. धावयति (aor. अदीधवत् Gr.) to make run, impel, Pañc.; to drive in a chariot, (with instr. of the vehicle and acc. of the way), Br.; to jump, dance, RV. x, 146, 2. (cf. √ 2. धन्, धन्व्, धव्; 1. धू.)
2. धाव् cl. 1. P. Ā. धावति, ˚ते (pf. दधाव, Bhaṭṭ.; aor. -अधाविष्ट, RV. ix, 70, 8; ind.p. धौत्वा, Prab. iv, 23 [v.l. धूत्वा] and -धाव्य, Kauś.) to rinse, cleanse, wash, purify, polish, make bright (Ā. also to rub one's self with, rub into one's own person), RV. &c. &c.: Pass. धाव्यते (pf. 3. pl. -दधाविरे), Śiś. : Caus. धावयति, ˚ते, to cleanse, wash, Br.; Mn.; MBh. &c.; cause to be washed, L. : Desid. दिधाविषति, ˚ते; Intens. दाधाव्यते Gr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धाव् {vI.v} {c1c} P. (धावति, धावित) 1 (a) To run, advance; अद्यापि धावति मनः Ch. P. 36; धावंत्यमी मृगजवाक्षमयेव रथ्याः Ś. 1. 8; गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुंतं चेतः 1. 34. (b) To move, glide. --2 To run towards, advance against, assault, encounter; Bk. 16. 67. --3 To flow, stream or flow forth; धावत्यंभसि तैलवत् Suśr. --4 To run or flee away. --5 To give milk (as a cow). {vII.v} {c1c} U. (धावति-ते, धौत or धावित) 1 To wash, clean, cleanse, purify, rub off; दधाबाद्भिस्ततश्चक्षुः सुग्रीवस्य बिभीषणः विदांचकार धौताक्षः स रिपुं खे ननर्द च ॥ Bk. 14. 50, Ś. 6. 24; Śi. 17. 8. --2 To brighten, polish. --3 To rub into one's person (Atm.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0597-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धावधाव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | धाव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धाव 📚 ➤ जाना, दौड़ना, स्वच्छ करना
संस्कृत: गतिशुद्ध्योः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धाव् 📚cl. 1. P. Ā. धावति, ˚ते (pf. दधाव, ˚वे Gr.; aor. अदधावत्, RV.; अधावीत…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें