🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:21:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धुनेहा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धुन-+ईहा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईहा

अर्थ: कामना, इ़च्छा

संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, तृष्

व्युत्पत्ति: ईह्-अ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ईहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ईहा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ईहा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. ईह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. ईह (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ईहा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईहाईहेईहाः
द्वितीयाईहाम्ईहेईहाः
तृतीयाईहयाईहाभ्याम्ईहाभिः
चतुर्थीईहायैईहाभ्याम्ईहाभ्यः
पञ्चमीईहायाःईहाभ्याम्ईहाभ्यः
षष्ठीईहायाःईहयोःईहानाम्
सप्तमीईहायाम्ईहयोःईहासु
सम्बोधनहे ईहेहे ईहेहे ईहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईहा
ईहा
īhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईहा संज्ञा स्त्री [सं॰] [वि॰ ईहित]
१. चेष्टा । उ॰—सूछम समुझि परासयहि ईहा सभिप्राय । कर जोरत लखि हरिहि तिय लिय कज्जल दृग लाय ।— पदमाकर ग्रं॰, पृ॰ ६३ ।
२. उद्योग ।३ इच्छा । वांछा ।
४. लोभ ।—(डिं॰)
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईहा f. effort, exertion, activity, Mn.; MBh.; R. &c.
request, desire, wish, R.; Sāh.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईहा [ईह्-अ] 1 Wish, desire; जलनिधिमकरोत्तरीतुमीहां Rām.; see अनीह also. --2 An undertaking, act. --3 Effort, exertion, activity; ईहातश्चेद्धनं भवेत् Ms. 9. 205. --Comp. --अर्थिन् a. aiming at any object, seeking wealth; Ms. 2. 37. --मृगः [ईहाप्रधानो मृगः] {1} a wolf. {2} an artificial deer. {3} a division of the drama consisting of four acts; for definition &c. see S. D. 518 = वृकः a wolf.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0284-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईहा स्त्री ईह--अ । १ चेष्टायाम्, २ उद्यमे, ३ वाञ्छायाञ्च । “ईहादेहार्थन । शःस्याज्जन्मर्क्ष उपतापिते । ज्योति० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1049,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईहा, स्त्री, (ईह + अ + टाप् ।) चेष्टा । उद्यमः । (“इच्छया जायते काम ईहयार्थो विवर्द्धते । श्रद्धया वर्द्धते धर्म्मस्तेषां फलमिदं त्रिधा” ॥ इति रामायणे ॥ ३ काण्डे । तथा च मनुः २ । ३७ । “राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽष्टमे” । “वैश्यस्य बहुकृष्यादिचेष्टार्थिनः” इति तट्टीकायां कुल्लुकभट्टः ।) वाञ्छा । इच्छा । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (“धर्म्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो न स्पर्शनं नृणाम्” ॥ इति महाभारते । १ । २ । ४८ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-217-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ईहा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धुन-ईहासमास: धुन + ईहा कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ईहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ईह् + अ)
अन्य सम्भावना: ईहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ईहा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धुनईहा 📚धुन 📚ईहा ➤ धुन + ईहा (कामना, इ़च्छा)
संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, तृष्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धुन 📚काँपने की क्रिया या भाव । कंपन🟠🔵🟣🟢
ईहा 📚चेष्टा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ईहा
इच्छा के नाम (१.७.२९) — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, तृष्, वांछा, लिप्सा, मनोरथ, काम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
धुनेहाधुन + ईहागुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • धुन-ईहा = धुन + ईहा कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ईहा: ईह् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬