🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:22:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धूपित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धूपित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धूपित

अर्थ: गरम होना, तपाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: सन्तापे · पर्याय: सन्तापित, सन्तप्त, धूपायित, दून

अंग्रेज़ी: incensed, perfumed, MBh.; R.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धूपित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धूप् + क्त
  2. धूपित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धूप् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धूपित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधूपितःधूपितौधूपिताः
द्वितीयाधूपितम्धूपितौधूपितान्
तृतीयाधूपितेनधूपिताभ्याम्धूपितैः
चतुर्थीधूपितायधूपिताभ्याम्धूपितेभ्यः
पञ्चमीधूपितात् / धूपिताद्धूपिताभ्याम्धूपितेभ्यः
षष्ठीधूपितस्यधूपितयोःधूपितानाम्
सप्तमीधूपितेधूपितयोःधूपितेषु
सम्बोधनहे धूपितहे धूपितौहे धूपिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धूप् (भ्वादिगण) · अर्थ: गरम होना, तपाना (सन्तापे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधूपायतिधूपायतःधूपायन्ति
मध्यमधूपायसिधूपायथःधूपायथ
उत्तमधूपायामिधूपायावःधूपायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धूपायति · लिट्: दुधूप · लुट्: धूपायिता · लृट्: धूपायिष्यति · लोट्: धूपायतात् · लङ्: अधूपायत् · विधिलिङ्: धूपायेत् · आशीर्लिङ्: धूपाय्यात् · लुङ्: अधूपायीत् · लृङ्: अधूपायिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धूपन · ण्वुल्: धूपकः · तृच्: धूपिता · यत्: धूपाय्यः · ण्यत्: धूप्यः · तव्य: धूपितव्यः · अनीयर्: धूपनीयः · क्त: धूपितः · क्तवतु: धूपितवान् · शतृ: धूपायन् · स्य-शतृ: धूपायिष्यन् · क्त्वा: धूपित्वा · ल्यप्: प्रधूप्य · तुमुन्: धूपितुम् · णमुल्: धूपम् · घञ्: धूपः · क्तिन्: धूप्ति · क्वसु: दुधूप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धूपित
धूपित
dhūpita
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धू˚पित mfn. incensed, perfumed, MBh.; R.
suffering pain or fatigue, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (518,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूपित, धूपायित a. 1 Fumigated, heated, perfumed, incensed. --2 Suffering pain or fatigue, distressed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0599-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूपित त्रि० धूप--आयाभावपक्षे क्त । १ सन्तप्ते २ अध्वादि- श्रान्ते अमरः । “यवादिना दोहदधूपितो द्रुमः” वृक्षायुर्वेदः । आयपक्षे धूपायित तत्रार्थे । “प्रदीप परिदीपिते विविधधूपधूपायिते” तन्त्रम् । धूप + तार० । इतच् । ३ दत्तधूपे वृक्षादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3899,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूपितः, त्रि, (धूप्यते स्मेति । धूप + क्तः ।) सन्ता- पितः । (यथा, हरिभक्तिविलासे । “ततो गन्धपवित्रञ्च गृहीत्वा धूपितं बुधः । भगवन्तं नमस्कृत्य भक्त्या संप्रार्थयेदिदम् ॥”) अध्वादिना श्रान्तः । इत्यमरभरतौ ॥ दत्त- धूपः । यथा, -- “यवादिना दोहदधूपितो द्रुमः ।” इति वृक्षायुर्वेदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-801-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "धूपित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धूपितधूपित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धूप् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: धूपित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धूप् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धूपित 📚 ➤ गरम होना, तपाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: सन्तापे · पर्याय: सन्तापित, सन्तप्त, धूपायित, दून

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धूपित 📚mfn. incensed, perfumed, MBh.; R🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धूपित
सन्तप्त (दुःखी) (३.१.१०१) — सन्तापित, सन्तप्त, धूपायित, दून

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धूपित: धूप् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें