🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:13:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धूहा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धू-+हा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हा

अर्थ: शोक, उदासी, खिन्नता को प्रकट करने वाला अव्यय, आह, हाय, अरे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. हन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. हन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हा
हा
hā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'हा' — विषाद, शोक, पीड़ा (3.3.271)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हा १ अव्य॰ [सं॰]
१. शोक, दुःख, पीड़ा या निराशासूचक शब्द ।
२. आश्चर्य या आह्लादसूचक शब्द ।
३. क्रोध, फटकार, व्यंग्य- सूचक शब्द ।
४. भयसूचक शब्द । यौ॰—हाकार = हा करनेवाला व्यक्ति या शोकादिसूचक हा शब्द की ध्वनि । हाकृत = हाय हाय की आवाज से भरा हुआ शोकसूचक रुदन । हा हंत । हा हा ।
हा २ संज्ञा पुं॰ हनन करनेवाला । मारनेवाला । बध या नाश करनेवाला । (यौगिक शब्दों के अंत में प्रयुक्त) । उ॰—कौन शत्रु तै हत्यो कि नाम शत्रुहा लिया ?—केशव (शब्द॰) ।
हा हंत अव्य॰ [सं॰ हा हन्त] अत्यंत शोकसूचक शब्द ।
हा हा १ संज्ञा पुं॰ [अनु॰]
१. हँसने का शब्द । वह आवाज जो जोर से हँसने पर आदमी के मुँह से निकलती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हा (आ), f. coition
a lute
हा f. abandonment, desertion, L.
1. हा ind. an exclamation expressive of pain, anger, astonishment, satisfaction &c. (= ah! alas! oh! ha! often before or after a voc. case, also repeated हा-हा cf. 1. हहा above, or followed by other particles, esp. धिक्, हन्त, कष्टम् &c.), MBh.; Kāv. &c.,
2. हा (not always separable fr. √ 3. हा) cl. 3. Ā. (Dhātup. xxv, 7) जिहीते (p. जिहान [q.v.]; pf. जहिरे, AV.; aor. अहास्त, RV. &c.; fut. हाता Gr.; हास्यते, Br.; MBh.; inf. -हातुम्, ib.; ind.p. हात्वा Gr.; -हाय, RV.), to start or spring forward, bound away, give way to (dat.), RV.; to spring or leap upon (?), RV. x, 49, 5; to go or depart or betake one's self to have recourse to (acc.), Nalod. ; to fall or come into any state, Kir. : Pass. हायते (aor. अहायि) Gr.: Caus. हापयति (aor. अजीहपत्), ib. : Desid. जिहासते, ib. : Intens. जहायते, जाहाति, जाहेति, ib.
3. हा cl. 3. P. (Dhātup. xxv, 8) जहाति (rarely cl. 1. जहति; 3. du. जहीतः or जहितः, Impv. जहीहि or जहिहि [or जहाहि, Pāṇ. vi, 4, 117]; जहीतात्, AV.; Pot. जह्यात्, AV. &c.; pf. जहौ, जहुः, RV. &c.; जहे, Br.; aor. अहात्, ib. &c.; अहासीत्, Gr.; 3. sg. अहास्, RV.; अहासि, AV.; हासिष्ट, ib.; fut. हाता, Gr.; हास्यति, ˚ते, AV. &c.; जहिष्यति, MBh. &c.; inf. हातुम्, ib.; ind.p. हित्वा. [q.v.], RV. &c.; हित्वी, ˚त्वाय, RV.; -हीत्वा, Gr.; -हाय, Br., -हीयम्, TS.), to leave, abandon, desert, quit, forsake, relinquish (with शरीरम्, देहम्, प्राणान्, असून्, जीवितम् &c. = ‘to die’), RV. &c. &c.; to discharge, emit, ib.; to put away, take off, remove, lay aside, give up, renounce, resign, avoid, shun, abstain or refrain from, Mn.; MBh. &c.; to disregard, neglect, ib.; to lose, be deprived of R.; Kām.; to get rid of, escape from, Up.; MBh. &c.; to cause to emit (with शर्धम्, ‘to cause to break wind’), Vop. : Pass. हीयते or हीयते (ep. also हीयति; aor. अहायि), to be left or abandoned or deserted &c.; to be left behind, fall short of (abl.), RV. &c. &c.; to be excluded from or bereft of (abl. or instr.; with प्राणैः, ‘to die’), KaṭhUp.; Mn.; MBh. &c.; to be overtaken by (instr.), MBh.; to be deficient or wanting, suffer loss or injury, fail (also in a lawsuit), decrease, wane, decline, come to an end, ChUp.; Mn.; MBh. &c.; to weigh less (at the ordeal of the balance), Yājñ., Sch.; to be given up or avoided, Bhartṛ. (v.l.); to be subtracted, VarBṛS.; to become detached from (with abl. or instr.), fall out (as hair), BhP. : Caus. हापयति (mc. also ˚ते aor. अजीहपत्; -जीहिपः, RV.), to cause to leave or abandon &c.; to omit, neglect, Mn.; MBh. &c.; to fall short of, be wanting in (acc.), MBh.; Cāṇ.; to give up (असून्, ‘life’), Hariv.; to lose (कालम्, ‘time’), Kām.; to abandon (प्रतिज्ञाम्, ‘a thesis’), Jātakam. : Desid. जिहासति, to wish to leave or abandon, Daś.; BhP.; HPariś.; to wish to reject or disdain, Prab.; to wish to escape, Sarvad. : Intens. जेहीयते, जाहाति, जाहेति Gr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1286,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हा ind. A particle expressing 1 Grief, dejection, pain, as expressed by ‘ah’, ‘alas!,’ ‘woe me’, in English; हा प्रिये जानकि U. 3; हा हा देवि स्फुटति हृदयं U. 3. 38; हा पितः क्वासि हे सुभ्रु Bk. 6. 11; हा वत्से मालति क्वासि Māl. 10. &c.; (in this sense हा is often used with the acc. of person; हा कृष्णाभक्तं Sk.). --2 Surprise; हा कथं महाराजदशरथस्य धर्मदाराः प्रियसखी मे कौसल्या U. 4. --3 Anger or reproach.
हा {vI.v} {c3c} A. (जिहीते, हान; pass. हायते; desid. जिहासते) 1 To go, move; जिहीथा विख्यातां स्फुटमिह भवद्बांधवरथं H. D. 28; Ki. 13. 23; Nalod. 1. 38. --2 To get, attain. {vII.v} {c3c} P. (जहाति, हीन) 1 To leave, abandon, quit, give up, forsake, relinquish, dismiss; मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु तनुबुद्धे मनसि वितृष्णां Moha M. 1; सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति Mu. 4. 13, R. 5. 72, 8. 52, 12. 24, 14. 61, 87, 15. 59; Ś. 4. 13, Bg. 2. 50; Bk. 3. 53, 5. 91, 10. 71, 20. 10; Me. 49, 60; Bv. 2. 129; Rs. 1. 38. --2 To resign, forego. --3 To let fall. --4 To omit, disregard, neglect. --5 To remove. --6 To avoid, shun. --Pass. (हीयते) 1 To be left or forsaken; Ki. 12. 12. --2 To be excluded from, be deprived of, lose (with instr. or abl.); विरूपाक्षो जहे प्राणैः Bk. 14. 35; जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते Ms. 3. 17, 5. 161, 9. 211. --3 To be deficient or wanting in; usually with परि q. v.; धैर्यं यस्य न हीयते Pt. 1. 103. --4 To diminish, decrease, decay, decline, wane (fig. also); [] प्रवृद्धो हीयते चंद्रः समुद्रोऽपि तथाविधः R. 17. 71; H. Pr. 42. --5 To fail (as in a law-suit); भूतमप्यनुपन्यस्तं हीयते व्यवहारतः Y. 2. 19. --6 To be left out or omitted. --7 To be weakened. --Caus. (हापयति-ते) 1 To cause to leave, abandon &c. --2 To drive away, expel. --3 To lose. --4 To neglect, omit, delay the performance of; Śi. 16. 33, Ms. 3. 71; 4. 21; Y. 1. 121. --Desid. (जिहासति) To wish to leave &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1169-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हा त्यागे जु० प० स० अनिट् । जहाति जहति जहि अहासीत् हीयते ओदित् निष्ठातस्य नः हीनः हानिः ।
हा गतौ जु० आ० स० अनिट् ओदित् निष्ठातस्य नः । जि- हीते अहासिष्ट जहे हानम् ।
हा अव्य० हा--का । १ विषादे २ शोके ३ पीडायाम् अमरः ४ कत्सायाञ्च मेदि० । हाशब्दस्य निन्दापरत्वे तद्योगे षष्ट्यर्ये द्वितीया “हा लोकं केशवद्विषम्” वोपदेवः । निन्दनीयपरत्वे न, “हा पितः! क्वासि वैदेहि! भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5423,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हा, ओ लि त्यागे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वा०- पर०-सक०-अनिट् ।) ओ हाक त्यागे इति प्रसिद्धोयम् । यत्र हाक इति ग्रहणं तत्रा- स्यैव । तेन दामा गै हाक इत्यादि सूत्रेणास्य हीयते इत्यादि । अन्यस्य हायते इत्यादि । ओ हीनः । लि जहाति । अकर्म्मकश्चायम् । यथा । स्वार्थाद्धीनः । एवं जहाति अपैति स्वार्थो यस्यामिति जहत्स्वार्था वृत्तिः । इति दुर्गादासः ॥
हा, ओ ङ लिगतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वा०- आत्म०-सक०-अनिट् ।) ओ, हानः । ङ लि, जिहीते । इति दुर्गादासः ॥
हा, व्य, विषादः । शोकः । अर्त्तिः । इत्यमरः । ३ । ४ । २५५ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६३ । ३ ॥ “हा नाथ ! हा महाराज ! हा स्वामिन् ! किं जहासि माम् । हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने ॥”) कुत्सा इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-531-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धू-हासमास: धू + हा तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: हन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | हन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धूहा 📚धू 📚हा ➤ धू (हिलना, कांपना) + हा (शोक, उदासी, खिन्नता को प्रकट करने वाला अव्यय, आह, हाय, अरे)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धू 📚पु ^१ वि॰ स्थिर । अचल🟠🔵🟣🟢🟤
हा 📚शोक, दुःख, पीड़ा या निराशासूचक शब्द🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • धूहा = धू + हा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें