🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:53:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धृष्टा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धृष्टा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धृष्टा

अर्थ: दिलेर, साहसी, विश्वस्त

संस्कृत: प्रागल्भ्ये

अंग्रेज़ी: to boast, to be proud, to show off

व्युत्पत्ति: धृष् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धृष्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धृष् + क्त
  2. धृष्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धृष् + क्त
  3. धृष्टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धृष् + क्त
  4. धृष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धृष् + क्त
  5. धृष्टा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: धृष् + क्त
  6. धृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: धृष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धृष्टा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधृष्टाधृष्टेधृष्टाः
द्वितीयाधृष्टाम्धृष्टेधृष्टाः
तृतीयाधृष्टयाधृष्टाभ्याम्धृष्टाभिः
चतुर्थीधृष्टायैधृष्टाभ्याम्धृष्टाभ्यः
पञ्चमीधृष्टायाःधृष्टाभ्याम्धृष्टाभ्यः
षष्ठीधृष्टायाःधृष्टयोःधृष्टानाम्
सप्तमीधृष्टायाम्धृष्टयोःधृष्टासु
सम्बोधनहे धृष्टेहे धृष्टेहे धृष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धृष् (स्वादिगण) · अर्थ: गर्व करना, अपने को बड़ा समझना (प्रागल्भ्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधृष्णोतिधृष्णुतःधृष्णुवन्ति
मध्यमधृष्णोषिधृष्णुथःधृष्णुथ
उत्तमधृष्णोमिधृष्णुवःधृष्णुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धृष्णोति · लिट्: दधर्ष · लुट्: धर्षिता · लृट्: धर्षिष्यति · लोट्: धृष्णुतात् · लङ्: अधृष्णोत् · विधिलिङ्: धृष्णुयात् · आशीर्लिङ्: धृष्यात् · लुङ्: अधर्षीत् · लृङ्: अधर्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धर्षण · ण्वुल्: धर्षकः · तृच्: धर्षिता · तव्य: धर्षितव्यः · अनीयर्: धर्षणीयः · क्त: धृष्टः · क्तवतु: धृष्टवान् · शतृ: धृष्णुवन् · स्य-शतृ: धर्षिष्यन् · क्त्वा: धर्षित्वा · ल्यप्: प्रधृष्य · तुमुन्: धर्षितुम् · णमुल्: धर्षम् · घञ्: धर्षः · क्तिन्: धृष्टि · क्वसु: दधृष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धृष्टा
धृष्टा
dhṛṣṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धृष्टा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] असती स्त्री । कुलटा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृष्टा (आ), f. a disloyal or unchaste woman, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (519,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृष्टा, स्त्री, (धृव्यते स्मेति । धृष् शक्तिबन्धे + क्तः । टाप् ।) असती । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-805-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धृष्टाधृष्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धृष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: धृष्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धृष् + क्त | धृष्टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धृष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धृष्टा 📚 ➤ दिलेर, साहसी, विश्वस्त
संस्कृत: प्रागल्भ्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धृष्टा 📚असती स्त्री । कुलटा🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धृष्टा: धृष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬