🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:45:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धेनुक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धेनुक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धेनुक

अर्थ: कन् एक राक्षस का नाम जिसको बलराम ने मार गिराया था।

व्युत्पत्ति: धेनु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धेनुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धेनुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धेनुक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधेनुकःधेनुकौधेनुकाः
द्वितीयाधेनुकम्धेनुकौधेनुकान्
तृतीयाधेनुकेनधेनुकाभ्याम्धेनुकैः
चतुर्थीधेनुकायधेनुकाभ्याम्धेनुकेभ्यः
पञ्चमीधेनुकात् / धेनुकाद्धेनुकाभ्याम्धेनुकेभ्यः
षष्ठीधेनुकस्यधेनुकयोःधेनुकानाम्
सप्तमीधेनुकेधेनुकयोःधेनुकेषु
सम्बोधनहे धेनुकहे धेनुकौहे धेनुकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धेनुक
धेनुक
dhenuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धेनुक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक राक्षस का नाम जिसे बलदेव जी ने मारा ता (हरिवंश) ।
२. महाभारत के अनुसार एक तीर्थ । यहाँ स्नान करके तिल की धेनु दान करने का विधान है ।
३. रतिमंजरी के अनुसार सोलह प्रकार के रतिबंधों में से एक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धेनुक m. a kind of coitus, L. (cf. धैन्˚)
N. of an Asura slain by Kṛṣṇa or Bala-bhadra, MBh.; Hariv.; Pur.
of a son of Dur-dama, VP.
pl. N. of a people, MBh.
धेनुक n. N. of a herd of milch cows, L.
N. of a place of pilgrimage, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (520,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धेनुकः N. of s demon killed by Balarāma. --Comp. --सूदनः an epithet of Balarāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धेनुक पु० धेनुरिव “इये प्रतिकृतौ” पा० कन् । १ असुरभेदे “खर इत्युच्यते दैत्यो धेनुकः सोऽसुरोत्तमः” हरिवं० ५५ अ० । “दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गर्दभरूपवान् । खरयूथेन महतावृतो बलवतां वरः । स तु तालवनं घोरं गर्दभः परिरक्षति । नृपक्षिश्वापदगणांस्त्रास- यन्नतिदर्पितः” हरिवं० ७० अ० । २ रतिबन्धभेदे तल्लक्षणं रतिमञ्जर्य्यामुक्तं यथा “न्यस्तहस्तयुगला निजे पदे योषिदेति कटिरूढवल्लभा । अग्रतो यदि शनैरधोमुखी धेनुकं वृषवदुन्नते प्रिये! ।” “सुप्तां स्त्रियं समा- सिङ्ग्य स्वयं सुप्तोरमेत् पुनः । लघु लिङ्गं चालयेद्यो बन्धोऽयं धेनुकः स्मृतः” । ३ हस्त्रिन्यां स्त्री । संज्ञायां कन् । ४ धन्याके स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3909,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धेनुकः, पुं, (धेनुरिव प्रतिकृतिः । “इवे प्रति- कृतौ ।” ५ । ३ । ९६ । इति कन् ।) असुर- विशेषः । स बलरामेण हतः । इति श्रीभागवते १५ अध्यायः ॥ (अयन्तु गर्द्दभरूपी गोवर्द्धन स्योत्तरपार्श्वस्थतालवनवासी । यथा, हरिवशे । ६९ । २ -- २३ । “आजग्मतुस्तौ सहितौ गोधनैः सहगामिनौ । गिरिं गोवर्द्धनं रम्यं वसुदेवसुतायुभौ ॥ गोवर्द्धनस्योत्तरतो यमुनातीरमाश्रितम् । [] ददृशातेऽथ तौ वीरौ रम्यं तालवनं महत् ॥ तौ तालपर्णप्रकरे रम्ये तालवने रतौ । चेरतुः परमप्रीतौ वृक्षपोताविवोद्गतौ ॥ स तु देशः समः स्निग्धः सुमहान् कृष्णमृत्तिकः । दर्भप्रायस्थलीभूतो लोष्टपाषाणवर्जितः ॥ तालैस्तैर्व्विपुलस्कन्धैरुच्छ्रितैः श्यामपर्व्वभिः । फलाग्रशाखिभिर्भाति नागहस्तरिवोच्छ्रितैः ॥ तत्र दामोदरो वाक्यमुवाच वदतांवरः । अहो तालफलैः पक्वैर्व्वासितेयं वनस्थली ॥ स्वादून्यार्य्य ! सुगन्धीनि श्यामानि रसवन्ति च । पक्वतालानि सहितौ पातयामो लघुक्रमौ ॥ यद्येषामीदृशो गन्धो माधुर्य्यघ्राणतर्पणः । रसेनामृतकल्पेन भवितव्यञ्च मे मतिः ॥ दामोदरवचः श्रुत्वा रौहिणेयो हसन्निव । पातयन् पक्वतालानि चालयामास तांस्तरून् ॥ तत्तु तालवनं नणामसेव्यं दुरतिक्रमम् । निर्म्माणभूतमीरिणं पुरुषादालयोपमम् ॥ दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गद्दभरूपधृक् । खरयूथेन महता वृतः समनुवर्त्तते ॥ स तत्तालवनं घोरं गर्द्दभः परिरक्षति । नृपक्षिश्वापदगणांस्त्रासयानः सुदुर्म्मतिः ॥ तालशब्दं स तं श्रुत्वा संघुष्टं फलपातनात् । नामर्षयत संक्रद्धस्तालस्वनमिव द्बिपः ॥ शब्दानुसारी संक्रुद्धो दर्पाविद्धसटाननः । स्तब्धाक्षो हेषितपटुः खुरैर्निर्द्दारयन्महीम् ॥ आविद्धपुच्छो हृषितो व्यात्तानन इवान्तकः । आपतन्नेव ददृशे रौहिणेयमुपस्थितम् ॥ तालानां तमधो दृष्ट्वा सध्वजाकारमव्ययम् । रौहिणेयं खरो दुष्टः सोऽदशद्दशनायुधः ॥ पद्भ्यामुभाभ्याञ्च पुनः पश्चिमाभ्यां पराङ्मुखः । जघानोरसि दैत्येन्द्रो रौहिणेयं निरायुधम् ॥ ताभ्यामेव स जग्राह पद्भ्यां तं दैत्यगर्द्दभम् । आवर्ज्जितमुखस्कन्धं प्रेरयंस्तालमूर्द्धनि ॥ स भग्नोरुकटिग्रीवो भग्नपृष्ठो दुराकृतिः । खरस्तालफलैः सार्द्धं पपात धरणीतले ॥ तं गतासुं गतश्रीकं पतितं वीक्ष्य गर्द्दभम् । ज्ञातींस्तथापरांस्तस्य तृणराजनि सोऽक्षिपत् ॥ सा भूर्गर्द्दभदेहैश्च तालैः पक्वैश्च पातितैः । वभासे छन्नजलदा द्यौरिवाव्यक्तशारदी ॥ तस्मिन् गर्दभदैत्ये तु सानुगे विनिपातिते । रम्यं तालवनं तद्धि भूयो रम्यतरं बभौ ॥” तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ८४ । ८१ -- ८३ । “ततो गच्छेत राजेन्द्र ! धेनुकं लाकविश्रुतम् । एकरात्रोषितो राजन् ! प्रयच्छेत्तिलधेनुकाम् ॥ सर्व्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेद्ध्रुवम् । तत्र चिह्नं महाराज ! अद्यापि हि न संशयः । कपिला सह वत्सा वै पर्व्वते विचरत्युत ॥ सवत्सायाः पदान्यस्या दृश्यन्तेऽद्यापि भारत ! । तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र ! पदेषु नृपसत्तम ! । यत् किञ्चिदशुभं पापं तत् प्रणश्यति भारत ! ॥”) षोडशरतिबन्धान्तर्गतद्बादशबन्धः । यथा, -- [] “सुप्तां स्त्रियं समालिङ्ग्य स्वयं सुप्तो रमेत् पुनः । लघुलिङ्ग चालयेद्यो बन्धोऽयं धेनुकः स्मृतः ॥” इति रतिमञ्जरी ॥ (अपरविधलक्षणं यथा, -- “न्यस्तहस्तयुगला निजे पदे योषिदेति कटिरूढवल्लभा । अग्रतो यदि शनैरधोमुखी धेनुकं वृषवदुन्नते प्रिये ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-807-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धेनुकधेनुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धेनुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धेनुक 📚 ➤ कन् एक राक्षस का नाम जिसको बलराम ने मार गिराया था।

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धेनुक 📚एक राक्षस का नाम जिसे बलदेव जी ने मारा ता (हरिवंश)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें