🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:40:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धौम्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धौम्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धौम्यः

अर्थ: एक ऋषि का नाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धौम्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धौम्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधौम्यःधौम्यौधौम्याः
द्वितीयाधौम्यम्धौम्यौधौम्यान्
तृतीयाधौम्येनधौम्याभ्याम्धौम्यैः
चतुर्थीधौम्यायधौम्याभ्याम्धौम्येभ्यः
पञ्चमीधौम्यात् / धौम्याद्धौम्याभ्याम्धौम्येभ्यः
षष्ठीधौम्यस्यधौम्ययोःधौम्यानाम्
सप्तमीधौम्येधौम्ययोःधौम्येषु
सम्बोधनहे धौम्यहे धौम्यौहे धौम्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धौम्य
धौम्य
dhaumya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धौम्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋषि जो देवल के भाई और पाँडवों के पुरोहित थे । विशेष—ये उत्कोच नामक तीर्थ में रहते थे । चित्रस्थ के आदेशा- नुसार युधिष्ठिर ने इन्हें अपना पुरोहित बनाया था ।
२. एक ऋषि जो महाभारत के अनुसार व्याघ्रपद नामक ऋषि के पुत्र और बड़े शिवभक्त थे । विशोष—ये सतयुग में थे और बचपन में ही माँ से रुष्ट होकर शिव का तप करके अजर अमर और दिव्यज्ञान संपन्न हो गए थे ।
३. एक ऋषि का नाम जिन्हें आयोद भी कहते थे । विशेष—इनकी आरुणि, उपमन्यु और वेद नामक तीन पुत्र थे ।
४. एक ऋषि जो तारा रूप में पश्चिम दिशा में स्थित हैं । विशेष—इनका नाम महाभारत में उषंगु, कवि और परिव्याध के साथ आया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धौम्य m. (patr. fr. धूम, g. गर्गादि) N. of an ancient Ṛṣi, MBh.; Hariv.; Pur.
of a son of Vyāghra-pāda, MBh.
of a younger brother of Devala and family priest of the Pāṇḍavas, ib.
of a pupil of Vālmīki, R.
of sev. authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (520,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धौम्य त्रि० धूमस्यापत्यं गर्गा० यञ् । १ धूमर्षेरपत्ये स च युधिष्ठिरपुरोहितः यथा “गन्धर्व उवाच यवीयान् देवलस्यैष वने भ्राता तप- स्यति । धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं वृणुध्वं यदीच्छथ” । “तत उत्कोचकं तीर्थं गत्वा धौम्याश्रमन्तु ते । तं वव्रुः पाण्डवा धौम्यं पौरोहित्याय भारत! । तान् धौम्यः प्रतिजग्राह सर्ववेदविदांवरः । वन्येन फलमूलेन पौ- रहित्येन चैव ह” भा० आ० १८३ अ० । व्याघ्रपादस्यर्षेः पुत्रभेदे २ उपमन्योरनुजे च । “पुरा कृतयुगे तात! ऋषिरासीनमहातपाः व्याघ्र- पाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः । तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः । कस्यचित्त्वथ कालस्य धौ- म्येन सह माधवः” भा० आनु० १४ अ० । पश्चिमदिगाश्रिते ३ ऋषिभेदे च “उषङ्गुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्य- वान् । एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः । अत्रेः पुत्रश्च भगवांस्तथा सारस्वतः प्रभुः । एते चैव महात्मानः पश्चिमामाश्रिता दिशम्” भा० शा० २०८ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3912,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धौम्यःधौम्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धौम्यः 📚 ➤ एक ऋषि का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धौम्य 📚एक ऋषि जो देवल के भाई और पाँडवों के पुरोहित थे । विशेष—ये उत्कोच नामक …🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬