🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:29:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धौम्य
dhaumya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धौम्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋषि जो देवल के भाई और पाँडवों के पुरोहित थे । विशेष—ये उत्कोच नामक तीर्थ में रहते थे । चित्रस्थ के आदेशा- नुसार युधिष्ठिर ने इन्हें अपना पुरोहित बनाया था ।
२. एक ऋषि जो महाभारत के अनुसार व्याघ्रपद नामक ऋषि के पुत्र और बड़े शिवभक्त थे । विशोष—ये सतयुग में थे और बचपन में ही माँ से रुष्ट होकर शिव का तप करके अजर अमर और दिव्यज्ञान संपन्न हो गए थे ।
३. एक ऋषि का नाम जिन्हें आयोद भी कहते थे । विशेष—इनकी आरुणि, उपमन्यु और वेद नामक तीन पुत्र थे ।
४. एक ऋषि जो तारा रूप में पश्चिम दिशा में स्थित हैं । विशेष—इनका नाम महाभारत में उषंगु, कवि और परिव्याध के साथ आया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धौम्य m. (patr. fr. धूम, g. गर्गादि) N. of an ancient Ṛṣi, MBh.; Hariv.; Pur.
of a son of Vyāghra-pāda, MBh.
of a younger brother of Devala and family priest of the Pāṇḍavas, ib.
of a pupil of Vālmīki, R.
of sev. authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (520,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धौम्य त्रि० धूमस्यापत्यं गर्गा० यञ् । १ धूमर्षेरपत्ये स च युधिष्ठिरपुरोहितः यथा “गन्धर्व उवाच यवीयान् देवलस्यैष वने भ्राता तप- स्यति । धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं वृणुध्वं यदीच्छथ” । “तत उत्कोचकं तीर्थं गत्वा धौम्याश्रमन्तु ते । तं वव्रुः पाण्डवा धौम्यं पौरोहित्याय भारत! । तान् धौम्यः प्रतिजग्राह सर्ववेदविदांवरः । वन्येन फलमूलेन पौ- रहित्येन चैव ह” भा० आ० १८३ अ० । व्याघ्रपादस्यर्षेः पुत्रभेदे २ उपमन्योरनुजे च । “पुरा कृतयुगे तात! ऋषिरासीनमहातपाः व्याघ्र- पाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः । तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः । कस्यचित्त्वथ कालस्य धौ- म्येन सह माधवः” भा० आनु० १४ अ० । पश्चिमदिगाश्रिते ३ ऋषिभेदे च “उषङ्गुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्य- वान् । एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः । अत्रेः पुत्रश्च भगवांस्तथा सारस्वतः प्रभुः । एते चैव महात्मानः पश्चिमामाश्रिता दिशम्” भा० शा० २०८ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3912,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें