🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:43:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्याम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्याम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्याम

अर्थ: अस्वच्छ, मैला, काला, मलिन

संस्कृत: तृणविशेषः · पर्याय: पौर, सौगन्धिक, देवजग्धक, रौहिष, मालातृणक

व्युत्पत्ति: ध्यै +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्याम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ध्याम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ध्यामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. ध्यामन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. ध्यामन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ध्याम (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्यामम्ध्यामेध्यामानि
द्वितीयाध्यामम्ध्यामेध्यामानि
तृतीयाध्यामेनध्यामाभ्याम्ध्यामैः
चतुर्थीध्यामायध्यामाभ्याम्ध्यामेभ्यः
पञ्चमीध्यामात् / ध्यामाद्ध्यामाभ्याम्ध्यामेभ्यः
षष्ठीध्यामस्यध्यामयोःध्यामानाम्
सप्तमीध्यामेध्यामयोःध्यामेषु
सम्बोधनहे ध्यामहे ध्यामेहे ध्यामानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्याम
ध्याम
dhyāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम (2.4.166) कत्तृण · पौर · सौगन्धिक · देवजग्धक · रौहिष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्याम २ वि॰
१. श्यामल । साँवला ।
२. गंदा । मैला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्याम mfn. dark-coloured, black, L. (cf. श्याम)
ध्याम n. any or a partic. fragrant grass, Suśr.
Artemisia Indica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (521,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्याम a. Unclean, dirty, black, soiled; Bk. 8. 71. --मं A kind of grass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0602-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्याम न० ध्यायते पशुभिः ध्यै--कर्मणि मन् । १ गन्धतृणे २ मदन- वृक्षे च संज्ञायां कन् । ध्यामक । रोहिषतृणे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3915,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्यामं, क्ली, (ध्यायते पशुभिरिति । ध्यै चिन्तने + बाहुलकात् मक् ।) दमनकवृक्षः । गन्धतृणम् । (यथा, सुश्रुते । १ । २८ । “ध्यामकुङ्कुमकङ्कुष्ठसवर्णाः पित्तकोपतः ॥”) श्यामले, त्रि । इति मेदिनी । मे, १७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-808-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्यामध्याम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ध्याम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ध्यामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्याम 📚 ➤ अस्वच्छ, मैला, काला, मलिन
संस्कृत: तृणविशेषः · पर्याय: पौर, सौगन्धिक, देवजग्धक, रौहिष, मालातृणक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्याम 📚श्यामल । साँवला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ध्याम
रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम (२.४.१६६) — कत्तृण, पौर, सौगन्धिक, देवजग्धक, रौहिष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ध्याम = धि + आम तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें