🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:13:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्येय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्येय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्येय

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: to be meditated on, fit for meditation, to be pondered or imagined, Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्येय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ध्येय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ध्येय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्येयःध्येयौध्येयाः
द्वितीयाध्येयम्ध्येयौध्येयान्
तृतीयाध्येयेनध्येयाभ्याम्ध्येयैः
चतुर्थीध्येयायध्येयाभ्याम्ध्येयेभ्यः
पञ्चमीध्येयात् / ध्येयाद्ध्येयाभ्याम्ध्येयेभ्यः
षष्ठीध्येयस्यध्येययोःध्येयानाम्
सप्तमीध्येयेध्येययोःध्येयेषु
सम्बोधनहे ध्येयहे ध्येयौहे ध्येयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्येय
ध्येय
dhyeya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्येय ३ वि॰ [सं॰]
१. ध्यान करने योग्य ।
२. जिसका ध्यान किया जाय़ । जो ध्यान का विषय हो ।
ध्येय २ संज्ञा पुं॰
१. ध्यान की वस्तु । ध्यान का विषय ।
२. लक्ष्य । ध्येय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्येय mfn. to be meditated on, fit for meditation, to be pondered or imagined, Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (521,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्यातव्य, ध्येय a. 1 To be meditated upon, to be contemplated. --2 Fit for meditation. --3 To be imagined or conceived.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0602-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्येय त्रि० ध्यै--कर्मणि यत् । ध्यातव्ये “ध्येयः सदा सवि- तृमण्डलमध्यवर्त्ती” विष्णुध्यानम् “वेद्यश्च वेदिता चासि ध्याता ध्येयञ्च यत्परम्” कुमा० ध्यानशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3915,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्येयः, त्रि, (ध्यायते इति । ध्ये + यत् ।) ध्यातव्यः । ध्यानीयः । चिन्तनीयः । यथा, -- “ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्त्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ॥” इति श्रीनारायणध्यानम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-808-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "ध्येय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्येयध्येय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ध्यै + यत्)
अन्य सम्भावना: ध्येय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्येय 📚 ➤ ध्यान करने योग्य उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): to be meditated on, fit for meditation, to be pondered or imagined, Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्येय 📚ध्यान करने योग्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ध्येय: ध्यै + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें